Η ανάρτηση αυτή όπως και όσες αντίστοιχες ακολουθήσουν είναι μετάφραση στα ελληνικά του πολύ ενδιαφέροντος βιβλίου του G. L. Prestige με τίτλο "God in patristic thought". Ο Prestige μας παρέχει με ένα αρκετά κατανοητό τρόπο την εξέλιξη της δογματικής διδασκαλίας της Χριστιανικής εκκλησίας. Η ροή της αφήγησης, πέρα από τους αναγκαίους θεολογικούς όρους, τοποθετεί με σαφήνεια τα πρόσωπα σε μια σειρά διαδοχής σε εννοιολογικό επιπέδο που μπορεί να κουράζει όσους δεν είναι οικείοι με τέτοιου είδους κείμενα, αλλά πλουτίζει γόνιμα.
Από την πρώϊμη χριστιανική περίοδο των αποστολικών Πατέρων μέχρι την "επανάσταση" που συντελέστηκε με τους Καππαδόκες π.χ., ο Prestige συνδιαλέγεται με το υλικό του εκπληκτικά. Δεν αφήνει κενά και παρουσιάζει πτυχές των γεγονότων σε πολλά επίπεδα. Οι αναρτήσεις δεν θα ξεκινήσουν σύμφωνα με τα περιεχόμενα του βιβλίου αλλά σύμφωνα με δικές μας εννοιολογικές ανάγκες αποσαφήνισης.
Η χρήση της λέξης ομοούσιος από τον Αθανάσιο για να εκφράσει την ταυτότητα της ουσίας ήταν μια νέα εξέλιξη στην ελληνική γλώσσα. Φιλολογικά, ήταν ένα καθαρό ατύχημα, που προέκυψε από τις ιδιαίτερες περιστάσεις του αντικειμένου στο οποίο ο όρος εφαρμόστηκε για άλλους λόγους- η ιδιαίτερη σημασία που απέκτησε προήλθε απλώς από θεολογικούς συνειρμούς, οι οποίοι ανήκαν στο πεδίο της σκέψης και όχι της γλώσσας. Υπήρχαν όμως προηγούμενα σε μια άλλη γλώσσα. Έχει παρατηρηθεί εύστοχα ότι ο Αθανάσιος δεν εφηύρε τον όρο, ούτε έδινε μεγάλη σημασία στην ίδια τη λέξη, σε αντίθεση με την αλήθεια την οποία επρόκειτο να μεταφέρει. Το ίδιο ισχύει και για τους πατέρες της Νίκαιας- βρήκαν την πιο κατάλληλη έκφραση για τον σκοπό τους να αποκλείσουν τον αρειανισμό. Οι μόνοι επίσκοποι, παρόντες στη Νίκαια, για τους οποίους η λέξη υπονοούσε εκ των προτέρων τόσο την ενότητα όσο και την ισότητα στη θεότητα, ήταν οι πέντε ή έξι Δυτικοί, των οποίων ο Όσιος ήταν ο επικεφαλής- και φαίνεται ότι υπάρχει κάθε λόγος να αποδίδεται στη δική του επιρροή η επιλογή και η επιμονή στον όρο ομοούσιος.
Η φράση αυτή διατυπώθηκε για πρώτη φορά από τον Τερτυλλιανό: "tres autem non statu sed gradu, nec substantia sed forma, nec potestate sed specie, unius autem substantiae et unius status et unius potestatis (αλλά τρία, όχι σε κατάσταση αλλά σε βαθμό, ούτε σε ουσία αλλά σε μορφή, ούτε σε δύναμη αλλά σε μορφή, αλλά μιας ουσίας και μιας κατάστασης και μιας εξουσίας)" (Prax. 2)- "alium... personae, non substantiae, nomine, ad distinctionem, non ad divisionem (άλλος... προσώπου, όχι ουσίας, κατ' όνομα, για διάκριση, όχι για διαίρεση)", "unam substantiam in tribus cohaerentibus (μία ουσία σε τρεις συναφής)" (ib. 12). Μπορεί να υποστηριχθεί ότι για τον Τερτυλλιανό η substantia (ουσία) δεν απέκλειε την έννοια της δευτερεύουσας ουσίας. Το ζήτημα αυτό μπορεί να μελετηθεί στο ακόλουθο χωρίο (de anim. 32), στο οποίο κάνει διάκριση μεταξύ "substantia" και "natura substantia". Η substantia ανήκει στο μεμονωμένο αντικείμενο, αλλά η natura (φύση) μπορεί να μοιράζεται μεταξύ ενός αριθμού αντικειμένων- για παράδειγμα, για απεικονίσεις παίρνει την πέτρα και το σίδερο, ως εκφραστικές ουσίες- δεν είναι απολύτως σαφές αν εννοεί "πέτρα" και "σίδερο" ή "μια πέτρα" και "ένα κομμάτι σίδερο". Τη natura substantiae σε αυτές τις περιπτώσεις την απεικονίζει με την ιδιότητα της σκληρότητας, και παρατηρεί ότι η σκληρότητά τους φέρνει τα εν λόγω αντικείμενα σε ένωση, ενώ η ουσία τους, όντας ατομική για κάθε αντικείμενο, είναι από μόνη της ένα γεγονός αποξένωσης- έτσι τα βοοειδή μοιάζουν με το ανθρώπινο είδος στη φύση, αλλά όχι στην ουσία. Σε αυτή την περιγραφή της ουσίας, ακόμη και αν δεν αποκλείεται η δευτερογενής ουσία, δεν θεωρείται ότι εκφράζει μια γενική αφαίρεση, αλλά δηλώνει την ουσία ως εξατομικευμένη σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, "propria est rei cuiusque (είναι ιδιόμορφο σε κάθε πράγμα)".
Και πάλι, απαντώντας (Prax. 7) στην ερώτηση ενός φανταστικού ερευνητή, ισχυρίζεται ότι ο Λόγος είναι μια substantia, "spiritu et sophiae traditione constructa (χτισμένο στο πνεύμα και την παράδοση της σοφίας)", και ανταπαντά ότι ο αντίπαλός του δεν επιθυμεί να αναγνωρίσει τον Λόγο ως "substantivus in re per substantiae proprietatem (ουσιαστικό στο θέμα μέσω της ιδιότητας της ουσίας)" από φόβο μήπως παραδεχτεί ότι είναι "res et persona quaedam (ένα πράγμα και ένα συγκεκριμένο πρόσωπο)", ένα συγκεκριμένο αντικείμενο και παρουσία. Αυτή η παράθεση των res (πράγμα) και persona (πρόσωπο) είναι από μόνη της επαρκής απόδειξη ότι η σκέψη του Τερτυλλιανού, όταν μιλάει για τρία Πρόσωπα, έχει πραγματική φιλοσοφική βάση στην παράδοση των Ελλήνων στοχαστών και ότι η διδασκαλία του για το Πρόσωπο σίγουρα δεν προέρχεται από τις εγκληματολογικές αφαιρέσεις του ρωμαϊκού δικαίου. Έτσι, οι εκφράσεις "unius substantiae (μιας ουσίας)" ή "una substantia (μια ουσία)", όπως εφαρμόζονται στην Αγία Τριάδα, περιλαμβάνουν την ενότητα και την ταυτότητα, καθώς και την ισότητα της ουσίας. Αυτό αναδεικνύεται και πάλι καλά από τον Νοβατιανό (de Trin. 31): "a quo solo [sc. patre] haec vis divinitatis emissa, etiam in filium tradita et directa, rursum substantiae per communionem ad patrem revolvitur (από τον οποίο μόνο αυτή η δύναμη της θεότητας, απεσταλμένη, παραδοθείσα και κατευθυνόμενη στον Υιό, επιστρέφεται και πάλι στον Πατέρα μέσω της κοινωνίας ουσίας)."
Οι οπαδοί του Αθανασίου, λοιπόν, μπορεί να θεωρηθεί ότι έμαθαν τις πλήρεις συνέπειες του ομοουσίου από τη Δύση, όπου η θεία ταυτότητα της ουσίας είχε ήδη μελετηθεί και βρει έκφραση· έτσι ώστε ο Ιλαρίων να γράφει (de syn. 76) ότι τη μία ουσία του Πατέρα και του Υιού δεν πρέπει να την αρνούμαστε επειδή είναι παρόμοια σε κάθε περίπτωση - από την άλλη πλευρά, ο λόγος για τον οποίο υποστηρίζεται η ομοιότητα είναι "quia unum sunt (γιατί είναι ένα)"· και πάλι (ib. 64) "non unum subsistentem, sed substantiam non differentem (όχι μια υφιστάμενη, αλλά μια αδιαφοροποίητη ουσία)"- και (ib. 88) ότι με αυτή την προηγούμενη σύλληψη στο μυαλό του, είχε σε όχι μικρό βαθμό ενισχυθεί στην πεποίθησή του από τον όρο ομοούσιος.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου