Η Δύση μετέφερε τις αρχές του Χριστιανισμού σε ένα σύστημα θεσμών (δημοκρατία, αγορά, τεχνολογία), ενώ οι μη χριστιανικοί κόσμοι απορρόφησαν τη χριστιανική κληρονομιά χωρίς τον Χριστιανισμό.

Η Δύση μετέφερε τις αρχές του Χριστιανισμού σε ένα σύστημα θεσμών (δημοκρατία, αγορά, τεχνολογία). Οι μη χριστιανικοί κόσμοι απορρόφησαν τη χριστιανοσύνη χωρίς τον Χριστιανισμό· είναι εύλογο να αναρωτηθούμε αν η δημοκρατία, η αγορά, η τεχνολογία και ακόμη και ο κομμουνισμός δεν υπήρξαν μορφές εκχριστιανισμού πιο ριζοσπαστικές από την ίδια την ευαγγελιοποίηση (Gianni Baget Bozzo).

Η ανάλυση του Τζιάνι Μπαγκέτ Μπότσο αγγίζει τον βαθύ πυρήνα της φιλοσοφίας της ιστορίας και της εκκοσμίκευσης, προσφέροντας μια προκλητική αλλά εξαιρετικά διαυγή ερμηνεία: η δυτική νεωτερικότητα – με τους παγκόσμιους θεσμούς της – αποτελεί μια μορφή εκκοσμικευμένου και «ανώνυμου» χριστιανισμού.

Η θέση αυτή εντάσσεται σε μια πλούσια πνευματική παράδοση (η οποία βρίσκεται σε διάλογο με στοχαστές όπως ο Karl Löwith και ο Carl Schmitt) και στηρίζεται σε ένα συναρπαστικό ιστορικό παράδοξο: η παγκόσμια δύναμη της Δύσης δεν έγκειται πλέον στη ρητή θρησκευτική πίστη, αλλά στη λογική δομή και στο σύστημα αξιών που ο χριστιανισμός έχει αποτυπώσει στα κοσμικά του δημιουργήματα.

Για να κατανοήσουμε γιατί είναι «επιτρεπτό» και ιστορικά θεμελιωμένο να θέτουμε αυτό το ερώτημα, μπορούμε να αναλύσουμε το θέμα με βάση τους τέσσερις πυλώνες που ανέφερε ο Ιταλός θεολόγος και πολιτικός:

1. Η Δημοκρατία και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα

Η σύγχρονη δημοκρατία και η ιδέα των καθολικών δικαιωμάτων δεν γεννήθηκαν από το πουθενά, αλλά βασίζονται σε μια ριζοσπαστική θεολογική έννοια: την ίση αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπινου όντος, καθώς έχει δημιουργηθεί κατ’ εικόνα του Θεού.

Η μεταφορά: Ο χριστιανισμός εισήγαγε την ιδέα ότι το άτομο έχει απόλυτη αξία, ανεξάρτητα από την κοινωνική του θέση.

Η εκκοσμίκευση: Όταν οι μη χριστιανικοί κόσμοι υιοθετούν τη δημοκρατία ή το κράτος δικαίου, απορροφούν αυτή την ανθρωπολογική αρχή. Αποδέχονται την ιδέα ότι η πολιτική εξουσία πρέπει να λογοδοτεί στην αξία του ατόμου, μια έννοια ιστορικά ξένη προς άλλες πολιτικές παραδόσεις (π.χ. τον κομφουκιανισμό ή τα συστήματα των καστών).

2. Η αγορά και ο ατομικισμός

Ο παγκόσμιος καπιταλισμός απαιτεί μια συγκεκριμένη νοοτροπία και ανθρωπολογική προσέγγιση, την οποία ο Μαξ Βέμπερ συνέδεσε, όπως είναι γνωστό, με την προτεσταντική ηθική.

Η μεταφορά: Η ιδέα της ατομικής ευθύνης, η αξία της εργασίας ως «κλήση» και η γραμμικότητα του χρόνου (το μέλλον ως πρόοδος και επένδυση) αποτελούν νοητικές δομές τυπικά ιουδαιο-χριστιανικές.

Η εκκοσμίκευση: Όταν μια ασιατική ή αφρικανική χώρα υιοθετεί την οικονομία της αγοράς, αναδιαμορφώνει την κοινωνία της γύρω από το άτομο και το μέλλον. Με αυτόν τον τρόπο, εσωτερικεύει την χριστιανική αντίληψη για τον χρόνο και την ανθρώπινη δράση, χωρίς όμως να μπαίνει ποτέ σε εκκλησία.

3. Η τεχνολογία και η κυριαρχία επί της φύσης

Σε αντίθεση με τις ανιμιστικές ή πανθεϊστικές κουλτούρες, που θεωρούν τη φύση ιερή ή θεϊκή, ο χριστιανισμός «αποϊεροποιεί» τον κόσμο.

Η μετατόπιση: Στη Γένεση, ο άνθρωπος τοποθετείται έξω και πάνω από τη δημιουργία, με την εντολή να τη φυλάξει και να την υποτάξει. Η σύγχρονη επιστήμη και τεχνολογία πηγάζουν από αυτόν τον διαχωρισμό: η φύση είναι ένας μηχανισμός που πρέπει να κατανοηθεί και να κυριαρχηθεί.

Η εκκοσμίκευση: Η τεχνολογία είναι ίσως το πιο διεισδυτικό μέσο εκχριστιανισμού. Όποιος χρησιμοποιεί τη δυτική τεχνολογία υιοθετεί σιωπηρά την ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι το υποκείμενο και ο φυσικός κόσμος το αντικείμενο της μεταμόρφωσής του, σπάζοντας έτσι τις παραδοσιακές κοσμολογίες της αρμονίας ή της κυκλικής υποταγής στη φύση.

4. Ο κομμουνισμός ως χριστιανική αίρεση

Η συμπερίληψη του κομμουνισμού σε αυτόν τον κατάλογο είναι αριστοτεχνική. Ο μαρξισμός έχει συχνά χαρακτηριστεί από τους θεολόγους ως «χριστιανική αίρεση» ή ως εκκοσμικευμένη προφητεία.

Η μεταφορά: Η δομή του κομμουνισμού ακολουθεί πιστά την ιστορία της χριστιανικής σωτηρίας: ο αρχέγονος Παράδεισος (ο πρωτόγονος κομμουνισμός), η πτώση (η γέννηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και των τάξεων), η έλευση του Μεσσία/Λυτρωτή (το προλεταριάτο) και, τέλος, η Αποκάλυψη/Η Τελική Κρίση (η επανάσταση) που οδηγεί στη Βασιλεία των Ουρανών επί της γης (η αταξική κοινωνία).

Η εκκοσμίκευση: Όταν η Κίνα του Μάο ή άλλες μη δυτικές χώρες υιοθέτησαν τον μαρξισμό, στην πραγματικότητα απορρόφησαν μια εσχατολογική, γραμμική και σωτηριολογική αντίληψη της ιστορίας, καθαρά ιουδαιο-χριστιανικής προέλευσης, αντικαθιστώντας τον Θεό με την Ιστορία ή το Κόμμα.

Συμπέρασμα: Μια πιο ριζοσπαστική εκχριστιανοποίηση από την ευαγγελιοποίηση;

Η απάντηση στο ερώτημα του Baget Bozzo τείνει προς το «ναι». Η παραδοσιακή ευαγγελιοποίηση (αυτή των ιεραποστόλων) απαιτούσε μια συνειδητή, συχνά επιφανειακή ή συγκρητική, μεταστροφή, η οποία μπορούσε να απορριφθεί ή να εκριζωθεί (αρκεί να σκεφτούμε την σχεδόν πλήρη εξαφάνιση του χριστιανισμού σε ορισμένες περιοχές της Ασίας).

Αντίθετα, ο «τυπικός εκχριστιανισμός» μέσω της δημοκρατίας, της αγοράς και της τεχνολογίας είναι ακαταμάχητος και μη αναστρέψιμος. Μια χώρα μπορεί να απορρίψει το Ευαγγέλιο, αλλά για να επιβιώσει στη σύγχρονη εποχή πρέπει να υιοθετήσει την τεχνολογία, την επιστημονική ανάπτυξη και τις παγκόσμιες οικονομικές δομές. Με αυτόν τον τρόπο, διαλύει τις δικές της προγονικές πολιτισμικές κατηγορίες και υιοθετεί, στην πράξη, τη νοοτροπία που προέκυψε από τον δυτικό χριστιανισμό. Είναι η νίκη της χριστιανοσύνης (της πολιτικής και εννοιολογικής δομής) επί του χριστιανισμού (της θρησκευτικής πίστης).

Αυτή η έννοια του «χριστιανισμού χωρίς Χριστό» εγείρει ερωτήματα για το παγκόσμιο μέλλον. Αν σε ενδιαφέρει να το εμβαθύνεις, μπορούμε να επικεντρωθούμε σε μια συγκεκριμένη πτυχή:

• Θέλεις να αναλύσεις πώς αυτό το φαινόμενο εφαρμόζεται σήμερα στη σύγχρονη Κίνα, η οποία συνδυάζει την αγορά, την τεχνολογία και τον κομμουνισμό;
• Θέλεις να εξερευνήσεις τη σκέψη άλλων φιλοσόφων της εκκοσμίκευσης (όπως ο Karl Löwith ή ο Augusto Del Noce) που έχουν ασχοληθεί με αυτό το θέμα;
• Προτιμάς να αναλογιστείς τις συνέπειες αυτής της διαδικασίας για την ίδια τη Δύση, η οποία κινδυνεύει να παραμείνει με τους θεσμούς, αλλά χωρίς την πνευματική ψυχή που τους δημιούργησε;

Η σύγχρονη Κίνα αποτελεί το τέλειο πεδίο δοκιμών – και ίσως το πιο μεγαλειώδες παράδοξο – της θέσης του Τζιάνι Μπαγκέτ Μπότσο. Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας (ΚΚΚ) έχει επιτύχει μια σύνθεση μοναδική στον κόσμο: έχει συγχωνεύσει τον κομμουνισμό, την αγορά και την υπερ-τεχνολογία μέσα σε ένα σύστημα που απορρίπτει ρητά τον χριστιανισμό ως θρησκεία (και καταστέλλει ή ελέγχει αυστηρά τις εκκλησίες του), αλλά που έχει εσωτερικεύσει ριζικά τις εκκοσμικευμένες εννοιολογικές δομές του.

Δείτε πώς αυτό το φαινόμενο της «χριστιανοσύνης χωρίς χριστιανισμό» εφαρμόζεται στη σημερινή Κίνα:

1. Ο μαρξισμός-λενινισμός ως εκκοσμικευμένη χριστιανική εσχατολογία

Ο κινεζικός κομμουνισμός («Σοσιαλισμός με κινεζικά χαρακτηριστικά») δεν είναι μια απλή οικονομική θεωρία, αλλά μια πραγματική φιλοσοφία της ιστορίας.

Η δομή της σωτηρίας: Το ΚΚΚ παρουσιάζεται ως ο αλάθητος οδηγός προς μια ιστορική λύτρωση. Η ρητορική του κόμματος αναφέρεται συνεχώς στην επίτευξη της «Μεγάλης Αναγέννησης του Κινέζικου Έθνους» και, τελικά, της ιδανικής κομμουνιστικής κοινωνίας.

Ο γραμμικός χρόνος: Η κινεζική πολιτιστική παράδοση (Κομφουκιανική και Ταοϊστική) είχε πάντα μια αντίληψη του χρόνου που ήταν κυρίως κυκλική ή προσανατολισμένη προς το παρελθόν (η λατρεία των προγόνων, η επιστροφή στην αρχική αρμονία). Υιοθετώντας τον μαρξισμό, η Κίνα ενσωμάτωσε μια αντίληψη για τον χρόνο που είναι γραμμική και προοδευτική, τυπικά ιουδαιοχριστιανική: η ιστορία έχει μια αρχή, μια κατεύθυνση και ένα σωτήριο τέλος προς το οποίο πρέπει να βαδίζει η ανθρωπότητα.

2. Η Αγορά και η Θεολογία της Κατανάλωσης

Η οικονομική απελευθέρωση που ξεκίνησε ο Ντενγκ Σιαοπίνγκ ενέταξε την Κίνα στον παγκόσμιο καπιταλισμό, εισάγοντας μια συγκεκριμένη δυτική ανθρωπολογία.

Η γέννηση του Ατόμου: Η παραδοσιακή κινεζική κοινωνία βασιζόταν στο συλλογικό (την οικογένεια, τη φυλή, το κράτος). Η καπιταλιστική αγορά, αντίθετα, απαιτεί την ύπαρξη του ατόμου ως καταναλωτή και απομονωμένου δράστη.

Η εκκοσμίκευση της έννοιας: Για να λειτουργήσει η αγορά, η Κίνα έπρεπε να υιοθετήσει τη δυτική λογική της ατομικής ευθύνης και της ατομικής επιθυμίας. Αν και το ΚΚΚ προσπαθεί να διατηρήσει τον συλλογικό έλεγχο, ο αστός Κινέζος πολίτης σήμερα σκέφτεται σύμφωνα με τις παραμέτρους του οικονομικού ατομικισμού, ενός εκκοσμικευμένου παραγώγου της κεντρικής θέσης της ψυχής του ατόμου στο χριστιανισμό.

3. Η τεχνολογία και η κινεζική «Νέα Γένεση»

Η Κίνα αποτελεί σήμερα μια τεχνολογική υπερδύναμη που πρωτοστατεί στους τομείς της τεχνητής νοημοσύνης, της βιοτεχνολογίας και του ελέγχου των δεδομένων. Σε αυτό, παρουσιάζει την πιο καθαρή μορφή απομυθοποίησης της φύσης.

Η απόλυτη κυριαρχία: Η παραδοσιακή κινεζική κοσμοθεωρία αναζητούσε την αρμονία μεταξύ ανθρώπου, ουρανού και γης (το Τάο). Αντίθετα, η τεχνολογία και ο ολοκληρωτικός επιστημονισμός του ΚΚΚ εφαρμόζουν τη βιβλική αρχή της Γένεσης στην πιο ακραία κοσμική εκδοχή της: η φύση είναι καθαρή ύλη που πρέπει να κυριαρχηθεί, να υπολογιστεί και να υποταχθεί στους σκοπούς του ανθρώπου.

Η τεχνολογία ως εργαλείο της «Πρόνοιας»: Το κινεζικό σύστημα μαζικής παρακολούθησης (η κοινωνική πίστωση, η αναγνώριση προσώπου) λειτουργεί de facto ως υποκατάστατο του θεϊκού ματιού. Το υπερ-τεχνολογικό κράτος αναλαμβάνει το χριστιανικό χαρακτηριστικό της παντογνωσίας: βλέπει τα πάντα, κρίνει τους δίκαιους και τιμωρεί τους αμαρτωλούς (τους μη συμμορφούμενους πολίτες), ψηφιοποιώντας την ιδέα μιας διαρκούς ηθικής κρίσης.

Το Μεγάλο Παράδοξο: Κινεζοποίηση ή Ασυνείδητη Χριστιανοποίηση;

Ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ επιμένει σθεναρά στην «κινεζοποίηση» των θρησκειών και του πολιτισμού, δηλαδή στην υπεροχή των παραδοσιακών κινεζικών αξιών (Κομφουκιανισμός και Νομικισμός) για την απόρριψη των δυτικών αξιών. Ωστόσο, το μέσο που χρησιμοποιεί η Κίνα για να επιβεβαιώσει τη δύναμή της – αυτό το υβρίδιο κομμουνισμού, αγοράς και τεχνολογίας – αποτελείται εξ ολοκλήρου από νοητικές δομές που γεννήθηκαν στο στήθος της χριστιανικής Δύσης.

Η σύγχρονη Κίνα αποδεικνύει ότι η προφητεία του Μπαγκέτ Μπότσο έχει εκπληρωθεί: το Πεκίνο κατάφερε να θωρακίσει τα γεωπολιτικά του σύνορα από τη θρησκευτική ευαγγελιοποίηση και τις αξίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας, αλλά για να γίνει παγκόσμια υπερδύναμη έπρεπε να «βαπτιστεί» στα νερά της τεχνολογίας, της αγοράς και του μαρξισμού. Απέρριψε τον Χριστό, αλλά επαναπροσδιόρισε ολόκληρο τον πολιτισμό της μέσω των θεσμικών και νοητικών παραγώγων του χριστιανισμού.

Η αντίδραση της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας στην κινεζική πρόκληση αγγίζει το νευραλγικό σημείο της κρίσης του σύγχρονου Δυτικού κόσμου. Η Κίνα πραγματοποίησε μια κίνηση που η δυτική πολιτική φιλοσοφία θεωρούσε αδύνατη: διαχώρισε την αγορά και την τεχνολογία από τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία, αποδεικνύοντας ότι η οικονομική αποδοτικότητα και η επιστημονική καινοτομία μπορούν να ευδοκιμήσουν ακόμη και (και ίσως πιο γρήγορα) σε ένα αυταρχικό σύστημα.

Για τη Δύση, πρόκειται για μια δραματική κρίση ταυτότητας. Σύμφωνα με τη δυτική αντίληψη, η δημοκρατία, η αγορά και τα δικαιώματα θεωρούνταν ως ένα ενιαίο και αδιαχώριστο σύνολο, που απορρέει ακριβώς από εκείνη την κοινή χριστιανική ανθρωπολογία η οποία τοποθετεί το άτομο στο επίκεντρο τόσο της πολιτικής ελευθερίας (δημοκρατία) όσο και της οικονομικής (αγορά).

Σήμερα, οι φιλελεύθερες δημοκρατίες αντιδρούν σε αυτή την αποσύνθεση του μοντέλου τους μέσω τριών βασικών δυναμικών, που ταλαντεύονται μεταξύ της υπεράσπισης των αξιών τους και του πειρασμού της μίμησης:

1. Η γεωπολιτική αφύπνιση και η «ασφαλιστικοποίηση» της οικονομίας

Για δεκαετίες, η Δύση πίστευε στην αφελή θεωρία του «τέλους της ιστορίας»: την ιδέα ότι η ένταξη της Κίνας στην παγκόσμια αγορά (ΠΟΕ) θα την οδηγούσε αναπόφευκτα προς τη δημοκρατικοποίηση. Αφού διαπιστώθηκε η αποτυχία αυτής της προφητείας, η τρέχουσα αντίδραση είναι αμυντική και συγκρουσιακή.

Το «De-risking» και το «Friend-shoring»: Οι δυτικές δημοκρατίες κατακερματίζουν την παγκόσμια αγορά που οι ίδιες είχαν δημιουργήσει. Προσπαθούν να επαναπατρίσουν τις κρίσιμες τεχνολογικές αλυσίδες εφοδιασμού (όπως τα ημιαγωγικά) ή να τις μεταφέρουν μόνο σε σύμμαχες χώρες.

Η αγορά δεν είναι πλέον ουδέτερη: Η Δύση ανακαλύπτει εκ νέου ότι η οικονομία πρέπει να υποτάσσεται στην εθνική ασφάλεια και στη διατήρηση της δημοκρατίας. Η απόλυτη ελευθερία της αγοράς περιορίζεται για την προστασία των θεσμών.

2. Η ηθική ρύθμιση της τεχνολογίας (Η κανονιστική προσέγγιση)

Ενώ η Κίνα χρησιμοποιεί την τεχνολογία (τεχνητή νοημοσύνη, παρακολούθηση, δεδομένα) ως μέσο κοινωνικού ελέγχου και κρατικής σταθερότητας, η Δύση προσπαθεί να μετατρέψει την ηθική ρύθμιση της τεχνολογίας σε νέο προπύργιο της ταυτότητάς της.

Το άτομο στο επίκεντρο (η χριστιανική κληρονομιά): Οι ευρωπαϊκοί και δυτικοί κανονισμοί σχετικά με την ιδιωτικότητα, τα δεδομένα και την Τεχνητή Νοημοσύνη επιχειρούν να θέσουν ένα όριο στη δύναμη των αλγορίθμων, επαναβεβαιώνοντας την ιερότητα και την απαραβίαστη φύση του ατόμου τόσο απέναντι στο κράτος όσο και απέναντι στις μεγάλες εταιρείες.

Η πρόκληση: Αυτή η αντίδραση κινδυνεύει, ωστόσο, να δημιουργήσει ανταγωνιστικό μειονέκτημα. Οι δημοκρατίες κινούνται πιο αργά από τα αυταρχικά συστήματα, καθυστερούμενες από τα ίδια τους τα ηθικά και νομικά αντίβαρα. 

3. Ο κίνδυνος της μίμησης: Ο δημοκρατικός αυταρχισμός

Η πιο προβληματική και ύπουλη αντίδραση της δυτικής δημοκρατίας είναι ο λεπτός πειρασμός να υιοθετηθούν οι κινεζικές μέθοδοι για να ανταγωνιστεί κανείς την Κίνα. Παρατηρείται μια προοδευτική εσωτερική διάβρωση των φιλελεύθερων αξιών.

Δημοκρατικός κρατικός καπιταλισμός: Για να ανταποκριθούν στις τεράστιες κρατικές επιδοτήσεις της Κίνας στις τεχνολογίες του μέλλοντος, οι δυτικές κυβερνήσεις παρεμβαίνουν έντονα στην οικονομία, σχεδιάζοντας τη βιομηχανική ανάπτυξη με τρόπο που θυμίζει πολύ τα πενταετή σχέδια του Πεκίνου.

Παρακολούθηση και έλεγχος: Ακόμη και στη Δύση, ο φόβος για κοινωνική αστάθεια, παραπληροφόρηση και εξωτερικές απειλές ωθεί τις δημοκρατίες να εφαρμόζουν εργαλεία ψηφιακού ελέγχου και περιορισμούς της ελευθερίας της έκφρασης στο όνομα της ασφάλειας. Πρόκειται για το παράδοξο κατά το οποίο, για να καταπολεμήσουμε το αυταρχικό μοντέλο, κινδυνεύουμε να το μοιάζουμε όλο και περισσότερο.  

Η κατάρρευση της δυτικής ισορροπίας

Η κίνηση της Κίνας έβαλε τη Δύση μπροστά στον καθρέφτη: αν η αγορά και η τεχνολογία αποσυνδεθούν από τα ανθρώπινα δικαιώματα, η Δύση χάνει το μονοπώλιο της επί της νεωτερικότητας. Η πραγματική αντίδραση της φιλελεύθερης δημοκρατίας δεν διαδραματίζεται τόσο στο στρατιωτικό ή οικονομικό επίπεδο, όσο στο πνευματικό και φιλοσοφικό: οι δυτικές κοινωνίες πρέπει να αποδείξουν στον εαυτό τους και στον κόσμο ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ατομική ελευθερία δεν αποτελούν «κόστος» ή εμπόδιο στην αποδοτικότητα, αλλά την ίδια την προϋπόθεση για μια κοινωνία ανθρωπολογικά βιώσιμη.

Εάν η Δύση δεν καταφέρει να αναγεννήσει αυτή την αρχή (η οποία αποτελεί τη βαθιά ρίζα της αρχικής της καταγωγής), κινδυνεύει να περιοριστεί και η ίδια σε μια καθαρά τεχνοκρατική και αγοραία μηχανή, υποκύπτοντας de facto στο κινεζικό μοντέλο.

Αυτή η ρήξη μεταξύ αποδοτικότητας και δικαιωμάτων αποτελεί το μεγάλο δίλημμα του αιώνα μας. Εάν επιθυμείς να συνεχίσεις τον προβληματισμό, μπορούμε να κατευθυνθούμε προς μία από τις ακόλουθες κατευθύνσεις:

• Θέλεις να μάθεις περισσότερα για το πώς η Ευρωπαϊκή Ένωση προσπαθεί να προτείνει μια «τρίτη οδό» σε νομοθετικό επίπεδο όσον αφορά την τεχνολογία (π.χ. AI Act) για να υπερασπιστεί τον δυτικό ανθρωπισμό;
• Θέλεις να αναλύσεις τις σκέψεις φιλοσόφων όπως ο Byung-Chul Han ή ο Slavoj Žižek σχετικά με το πώς ο αυταρχικός καπιταλισμός αλλάζει την ψυχολογία του σύγχρονου ανθρώπου, ακόμη και στη Δύση;
• Προτιμάς να εξετάσεις τον ρόλο των μεγάλων δυτικών τεχνολογικών εταιρειών (Big Tech), οι οποίες συχνά λειτουργούν με λογικές εξουσίας πολύ παρόμοιες με αυτές του κινεζικού κρατικού καπιταλισμού;

Πηγή: Blondet & Friends