Ο ακραίος υπέρμαχος των ορθόδοξων δογμάτων, ο Επιφάνιος, παρέμεινε σταθερά στη μέση οδό, επαναλαμβάνοντας τον ισχυρισμό ότι το «ομοούσιος» δεν υποδήλωνε ούτε μια απλή μονάδα ούτε διαιρούσε την ουσία. Ο Υιός, έγραψε (haer. 65. 8)1, δεν μπορεί ούτε να είναι «ετερούσιος» από Εκείνον που Τον γέννησε, ούτε «ταυτούσιος», αλλά «ομοούσιος». Δεν αποδεχόμαστε τον όρο «ταυτοούσιος», έγραψε και πάλι (haer. 76.7), φοβούμενοι μήπως ο όρος θεωρηθεί από ορισμένους ως προσέγγιση προς τον Σαβέλλιο, αλλά λέμε «ομοούσιος», υποδηλώνοντας με το πρόθεμα «ομο-» ότι τα Πρόσωπα είναι τέλεια, ότι ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα, τέλειος από τέλειο, και το Άγιο Πνεύμα επίσης τέλειο. Στο προηγούμενο έργο του, με τίτλο «Ancoratus» (Αγκυρωτός), ισχυρίζεται (6.4) ότι το «ομοούσιον» είναι ο δεσμός της πίστης, διότι αν αποδεχτείς το «ομοούσιον», έχεις σπάσει τη δύναμη του Σαβέλλιου. Ο όρος ὁμοούσιος (ό.π. 6.5) δηλώνει μία ενιαία υπόσταση (δηλ. επιμέρους ουσία, με την παλαιά, μη τεχνική έννοια), και εντούτοις σημαίνει ότι ο Πατέρας είναι υπαρκτός / έχει αυτοτελή υπόσταση (ενυπόστατος), και ο Υιός είναι [επίσης] υπαρκτός, και το Άγιο Πνεύμα υπαρκτό.
Χωρίς να ομολογεί το «ομοούσιο», επαναλαμβάνει (haer. 69.72), δεν υπάρχει απολύτως καμία διάψευση των αιρέσεων· διότι, όπως το φίδι απεχθάνεται τη μυρωδιά της πίσσας, έτσι και ο Άρειος και ο Σαβέλλιος απεχθάνονται τη φόρμουλα της αληθούς ομολογίας, το «ομοούσιο». Ο Επιφάνιος, λοιπόν, επιμένει με σθένος ότι το «ομοούσιον» ήταν ασυμβίβαστο με οποιαδήποτε από τις δύο τρέχουσες μορφές αιρέσεων· αποτελούσε προπύργιο τόσο ενάντια στον αριανικό υποτακτισμό όσο και ενάντια στον σαβελλιανό μονοπροσωπισμό.
Έχει ήδη επισημανθεί ότι, προκειμένου να αντιταχθεί στην ανερχόμενη σχολή του Μακεδονίου (η οποία κληρονόμησε το αποκλειστικό δικαίωμα στο όνομα «ημι-Αρειανός» μετά τη συμφιλίωση των Καππαδοκών με το Νικαιανό κόμμα), ο Αθανάσιος εφάρμοσε τον όρο «ομοούσιος» στο Άγιο Πνεύμα. Προφανώς ο Βασίλειος απέφυγε να προβεί σε παρόμοια ενέργεια, για λόγους προφύλαξης. Με τον ίδιο τρόπο, προκειμένου να αποτρέψει παρεξηγήσεις και προκαταλήψεις, απέφευγε πάντα να αποκαλεί το Άγιο Πνεύμα με τον τίτλο «Θεός», αν και πίστευε πλήρως στην αλήθεια που θα μετέφερε η απόδοση αυτού του τίτλου (Γρηγ. Ναζ. Ομ. 43.68). Ωστόσο, γράφει (de fid. 4) ότι βαπτίζουμε σε μια ομοούσια Τριάδα. Η εφαρμογή του επιθέτου στην ίδια την Τριάδα, σε αντίθεση με τα Πρόσωπα, σύντομα οδήγησε σε μια τακτική φόρμουλα, «ομοούσια Τριάδα», της οποίας παραδείγματα εμφανίζονται στον Κύριλλο Ιεροσολύμων, ep. ad Constant. 8 (351 μ.Χ., αλλά υπάρχει μια μικρή αμφιβολία ως προς την αυθεντικότητα αυτών των καταληκτικών λέξεων της επιστολής)· Επιφάνιος, haer. 36. 6.4· στη Σύνοδο της Κωνσταντινούπολης (382 μ.Χ.) ep. syn. ap. Thdt. h.e. 5. g. ΙΙ· στον Δίδυμο της Αλεξάνδρειας de Trίn. 2.6.9· και (με τη μορφή δοξολογίας) στον ψευδο-Μακάριο Ομ. 17.15.
Τα στάδια μέσω των οποίων ο ορθόδοξος ημι-αρειανισμός οδηγήθηκε στην πλήρη αποδοχή του συμβόλου της Νίκαιας μπορούν να αποτυπωθούν στο πρόσωπο του Βασιλείου. Στην αρχή ήταν επιφυλακτικά καχύποπτος απέναντι στον ομοούσιο, και έγραψε (καθώς η αλληλογραφία, μολονότι έχει αμφισβητηθεί έντονα, φαίνεται πιθανόν να είναι γνήσια) στον Απολλινάριο, τον μετέπειτα αιρεσιάρχη, ζητώντας του να του λύσει τις αμφιβολίες.
Ο Βασίλειος ρωτά (επιστ. 361) πώς ο όρος ομοούσιος μπορεί να εφαρμοστεί ορθά σε αντικείμενα ως προς τα οποία δεν υπάρχει ούτε προγενέστερο κοινό γένος ούτε προγενέστερη ύλη, ούτε διαχωρισμός κάποιου αντικειμένου ώστε να προκύψει ένα δεύτερο· του φαίνεται δε ότι η φράση "όμοιος χωρίς παραλλαγή" (μια διακεκριμένη ημι-αρειανική φράση) θα ταίριαζε καλύτερα στην κατάσταση από το ομοούσιο.
Ο Απολλινάριος απάντησε, στην επιστολή που φέρει τον αριθμό 362 στη συλλογή της αλληλογραφίας του Βασιλείου, με μια πλήρως αθανασιανή εξήγηση, και συνεχίζει, στην επιστολή με αριθμό 364, με τη δήλωση ότι το ομοούσιος έδειχνε πως ο Υιός δεν είναι απλώς όμοιος με τον Θεό, αλλά Θεός, ως αληθινό γέννημα και εκ της ίδιας ουσίας μ' Εκείνον που Τον γέννησε.
Στα γνήσια βιβλία Κατά Ευνομίου (που χρονολογούνται περίπου στα έτη 363-5), ο Βασίλειος χρησιμοποιεί τη λέξη ὁμοούσιος περισσότερες από μία φορές για κοσμικά αντικείμενα με την αρχική και κυριολεκτική της σημασία, και μία φορά θεολογικά, με την ίδια σημασία, δηλαδή τη σημασία που αποδέχθηκε ο Ευσέβιος στη Σύνοδο της Νίκαιας: ο Υιός, λέει (c. Eun. 1.20), έχει αποκαλεστεί "απαύγασμα" για να αντιληφθούμε το γεγονός της ένωσής Του με τον Πατέρα, και "χαρακτήρ της υποστάσεως αυτού" προκειμένου να αναγνωρίσουμε το γεγονός ότι είναι ὁμοούσιος.
Ήδη, λοιπόν, γράφοντας προς τον Μάξιμο (επιστ. 9.2), είχε διατυπώσει παράπονα ότι ο Διονύσιος Αλεξανδρείας έφτασε στο σημείο να υποτάσσει τις υποστάσεις σε τέτοιο βαθμό ώστε να υπονομεύει τον ὁμοούσιο· ωστόσο, σπεύδει αμέσως (3) να ερμηνεύσει ο ίδιος τον ὁμοούσιο ως "όμοιο κατ' ουσία χωρίς παραλλαγή", όπως είχε υποβληθεί στην επιστολή προς τον Απολλινάριο. Δεν είναι η θεία ταυτότητα, αλλά η θεία ισότητα αυτή που ο Βασίλειος διασφαλίζει με τη χρήση του όρου ὁμοούσιος.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου