Οι βεβαιότητες γίνονται επικίνδυνες όταν σταματάμε να αναρωτιόμαστε από πού προέρχονται.
«Δεν θέλουμε την αλήθεια. Θέλουμε να έχουμε δίκιο»
Από τον Νίτσε μέχρι τις καθημερινές μας συζητήσεις: η ανάγκη να υπερασπιστούμε τις ιδέες μας μπορεί να γίνει ισχυρότερη από την επιθυμία να τις κατανοήσουμε
Συντακτική ομάδα Inchiostronero
Μια πεποίθηση μπορεί να μας καθοδηγεί στη ζωή, αλλά και να μας εμποδίζει να δούμε ό,τι την αντικρούει. Ο Νίτσε το είχε διαισθανθεί με ένα αιχμηρό αφορισμό: οι πεποιθήσεις μπορεί να είναι πιο επικίνδυνοι εχθροί της αλήθειας από τα ψέματα. Γιατί μας κοστίζει τόσο πολύ να αλλάξουμε γνώμη; Και γιατί ακόμη και έξυπνοι, μορφωμένοι και ειλικρινείς άνθρωποι καταλήγουν να απορρίπτουν αυτό που έχουν μπροστά στα μάτια τους; Μεταξύ ιστορίας, ψυχολογίας και καθημερινής ζωής, ένα ταξίδι στη δυσκολία να παραδεχτούμε ότι ίσως να έχουμε κάνει λάθος.
Ο εχθρός που κρύβεται στις βεβαιότητές μας
«Οι πεποιθήσεις είναι πιο επικίνδυνοι εχθροί της αλήθειας από τα ψέματα».[1]
Ο Φρίντριχ Νίτσε το γράφει στο έργο «Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο», που εκδόθηκε το 1878. Πρόκειται για μια δήλωση που φαίνεται να ανατρέπει την κοινή μας ηθική κρίση: ο χειρότερος εχθρός της αλήθειας δεν είναι απαραίτητα αυτός που ψεύδεται, αλλά αυτός που πιστεύει με απόλυτη βεβαιότητα ότι την κατέχει.
Ο ψεύτης, τουλάχιστον όταν ψεύδεται εν γνώσει του, γνωρίζει τη διαφορά μεταξύ του τι είναι αλήθεια και του τι λέει. Όποιος, αντίθετα, είναι αιχμάλωτος των δικών του πεποιθήσεων, μπορεί να έχει χάσει ακόμη και την ικανότητα να αναγνωρίζει αυτή τη διαφορά. Δεν κρύβει απαραίτητα την αλήθεια από τους άλλους: μερικές φορές την κρύβει κυρίως από τον εαυτό του.
Υπάρχει όμως ένα ακόμη πιο βαθύ ζήτημα.
Και αν το πρόβλημα δεν ήταν απλώς το να πιστεύουμε σε κάτι ψευδές, αλλά το να έχουμε ανάγκη αυτή η ψευδαίσθηση να συνεχίσει να μας φαίνεται αληθινή;
Ο άνθρωπος δεν ζει αποκλειστικά από λογικές γνώσεις. Ζει επίσης από προσδοκίες, ελπίδες, καθησυχαστικές εικόνες και ερμηνείες, μέσω των οποίων αποδίδει νόημα στη δική του ύπαρξη. Ορισμένες είναι αβλαβείς ψευδαισθήσεις, άλλες γίνονται απαραίτητες για τη διατήρηση μιας συγκεκριμένης εικόνας για τον εαυτό του, για τους άλλους και για τον κόσμο.
Ας σκεφτούμε εκείνους που συνεχίζουν να πιστεύουν στην αγάπη ενός ατόμου παρά τα ολοένα και πιο εμφανή σημάδια αδιαφορίας. Έναν γονέα που αρνείται να αναγνωρίσει τις σοβαρές ευθύνες ενός παιδιού του. Εκείνους που έχουν αφιερώσει μια ζωή σε ένα πολιτικό ιδανικό και δεν μπορούν να παραδεχτούν ότι οι εκπρόσωποί του πρόδωσαν ακριβώς εκείνες τις αρχές που δήλωναν ότι υπερασπίζονταν.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αλήθεια δεν είναι απαραίτητα δύσκολο να κατανοηθεί. Είναι δύσκολο να την αντέξουμε.
Το να την αποδεχτούμε θα σήμαινε να χάσουμε κάτι: μια ελπίδα, μια συναισθηματική βεβαιότητα, ένα αίσθημα ότι ανήκουμε κάπου, ίσως ακόμη και το νόημα που αποδίδουμε σε πολλά χρόνια της ζωής μας.
Η ψευδαίσθηση γίνεται τότε μια μορφή προστασίας. Δεν εξαλείφει το πρόβλημα, αλλά μας επιτρέπει να αναβάλουμε τη στιγμή που θα αναγκαστούμε να το αντιμετωπίσουμε. Μας επιτρέπει να ζούμε σε μια πραγματικότητα λιγότερο οδυνηρή από εκείνη που φοβόμαστε να ανακαλύψουμε.
Φυσικά, δεν αποτελεί ψευδαίσθηση κάθε ελπίδα που διαψεύδεται, ούτε κάθε επίμονη πεποίθηση είναι αυτοεξαπάτηση. Μπορούμε να έχουμε βάσιμους λόγους να διατηρούμε την εμπιστοσύνη μας ακόμη και όταν οι συνθήκες φαίνονται δυσμενείς. Η διαφορά γίνεται εμφανής όταν αρχίζουμε να απορρίπτουμε συστηματικά κάθε αντίθετο στοιχείο, όχι επειδή είναι αβάσιμο, αλλά επειδή δεν θέλουμε να το αποδεχτούμε.
«Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αλήθεια δεν είναι απαραίτητα δύσκολο να κατανοηθεί. Είναι δύσκολο να την αντέξει κανείς».
Το θάρρος να αλλάξεις
Το 1964 ο Μάλκολμ Χ πραγματοποίησε το προσκύνημα στη Μέκκα. Είχε πίσω του χρόνια ενεργού δράσης στο Nation of Islam και μια εξαιρετικά αυστηρή αντίληψη για τις φυλετικές σχέσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η συνάντησή του με μουσουλμάνους διαφορετικής καταγωγής, ενωμένους στις τελετές χωρίς τις διαιρέσεις που γνώριζε στην Αμερική, συνέβαλε στην αλλαγή της άποψής του. Στις επιστολές του από το ταξίδι περιέγραψε αυτή την ανακάλυψη· χωρίς να εγκαταλείψει τον αγώνα κατά του ρατσισμού, άρχισε να απορρίπτει τις γενικεύσεις που απευθύνονταν αδιακρίτως σε όλους τους λευκούς.[2]
Δεν επρόκειτο απλώς για αλλαγή στρατοπέδου: η εμπειρία τον είχε αναγκάσει να επανεξετάσει ορισμένες από τις κρίσεις του. Είχε συναντήσει μια πραγματικότητα που δεν ταυτιζόταν πλήρως με τον νοητικό χάρτη που είχε κατασκευάσει μέχρι τότε. Ο αγώνας παρέμενε, αλλά ορισμένα από τα εργαλεία με τα οποία τον ερμήνευε έπρεπε να αλλάξουν.
Ο Κάρολος Δαρβίνος ακολούθησε μια εντελώς διαφορετική πορεία. Ξεκινώντας με το «Beagle» το 1831, με μια μόρφωση που ήταν ακόμη συνδεδεμένη με τον χριστιανισμό, διαμόρφωσε σταδιακά, μέσω παρατηρήσεων και μελετών, μια νέα εξήγηση για την ποικιλομορφία των οργανισμών. Ακόμη και οι θρησκευτικές του πεποιθήσεις μεταβλήθηκαν σταδιακά. Στα ώριμα χρόνια του δεν αυτοχαρακτηριζόταν ως κατηγορηματικός άθεος: θεωρούσε τον αγνωστικισμό ως τη γενικά πιο κατάλληλη περιγραφή της δικής του θέσης.[3]
Δεν πρέπει να μετατρέψουμε αυτούς τους ανθρώπους σε αγίους της αναθεώρησης. Οι ζωές τους ήταν πολύπλοκες, τα συμπεράσματά τους αμφισβητήσιμα όπως και αυτά οποιουδήποτε άλλου. Όμως, μας δείχνουν κάτι που συχνά ξεχνάμε: το να αλλάζουμε γνώμη μπροστά σε νέες γνώσεις δεν σημαίνει ότι αρνούμαστε τη νοημοσύνη. Σημαίνει ότι συνεχίζουμε να τη χρησιμοποιούμε.
Αντίθετα, το να καυχιόμαστε ότι δεν έχουμε αλλάξει ποτέ γνώμη δεν αποτελεί πάντα απόδειξη συνέπειας. Μπορεί να είναι ένδειξη ότι εδώ και χρόνια έχουμε σταματήσει να ακούμε.
Τα στοιχεία που θα προτιμούσαμε να μην βλέπουμε
Τον 19ο αιώνα, ο Ιγκνάτς Σέμελβαϊς παρατήρησε ότι η θνησιμότητα των εγκύων μειωνόταν αισθητά όταν οι γιατροί πλένανε τα χέρια τους με χλωριωμένο διάλυμα πριν από τις επισκέψεις. Πολλοί συνάδελφοί του αντιμετώπισαν με επιφυλακτικότητα τα συμπεράσματά του. Τα μικρόβια δεν ήταν ακόμη γνωστά όπως τα γνωρίζουμε σήμερα, και το να παραδεχτούν ότι το ιατρικό προσωπικό μπορούσε να συμβάλλει στις λοιμώξεις σήμαινε να αναλάβουν μια οδυνηρή ευθύνη.[4]
Η ιστορία αυτή δεν περιορίζεται στην καρικατούρα των αδαών γιατρών που αντιπαρατίθενται στο μοναχικό ιδιοφυές μυαλό: υπήρχαν επίσης θεωρητικά, θεσμικά και επικοινωνιακά προβλήματα. Μας υπενθυμίζει όμως ότι μια ανακάλυψη μπορεί να αποδειχθεί ενοχλητική όχι για αυτό που αποκαλύπτει για τον κόσμο, αλλά για αυτό που αποκαλύπτει για εμάς τους ίδιους.
Ας σκεφτούμε έναν επαγγελματία που ανακαλύπτει ότι εφάρμοζε για χρόνια μια αναποτελεσματική διαδικασία, έναν γονέα που αναγνωρίζει ότι έκρινε λανθασμένα το παιδί του, έναν φίλο που διαπιστώνει ότι διέδωσε μια αβάσιμη κατηγορία. Το λάθος δεν είναι πλέον αφηρημένο. Έχει συνέπειες, και κάποιος μπορεί να έχει πληρώσει το τίμημα.
Από εδώ γεννιέται ένας πειρασμός: να θέσουμε υπό αμφισβήτηση τα αποδεικτικά στοιχεία αντί για τις αποφάσεις μας. Όμως, η κριτική σκέψη δεν ταυτίζεται με τη συστηματική απόρριψη όσων μας αντιφάσκουν.
Ένα αδύναμο αποδεικτικό στοιχείο πρέπει να συζητηθεί· ένα ισχυρό αποδεικτικό στοιχείο πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη, ακόμα και όταν αυτό μας δυσαρεστεί.
Όταν η ομάδα έχει πάντα δίκιο
Υπάρχει μια ιδιαίτερη παρηγοριά στο να ανακαλύπτουμε ότι χίλια ακόμη άτομα σκέφτονται όπως εμείς. Η συναίνεση μας καθησυχάζει: αν είμαστε τόσοι πολλοί, ίσως να μην κάνουμε λάθος. Ωστόσο, μια πεποίθηση δεν γίνεται αλήθεια με ψηφοφορία.
Ο ψυχολόγος Solomon Asch το απέδειξε τη δεκαετία του ’50 με πειράματα στα οποία ορισμένα άτομα έπρεπε να συγκρίνουν το μήκος απλών γραμμών. Όταν οι άλλοι συμμετέχοντες, που στην πραγματικότητα ήταν συνεργοί του πειραματιστή, έδιναν μια προφανώς λανθασμένη απάντηση, ένα μέρος των υποκειμένων κατέληγε να συμμορφώνεται, τουλάχιστον σε ορισμένες δοκιμές.[5] Δεν ήταν μια απόδειξη συλλογικής ηλιθιότητας. Ήταν μια απόδειξη του πόσο η κρίση της πλειοψηφίας μπορεί να επηρεάσει ακόμη και μια φαινομενικά στοιχειώδη αξιολόγηση.
Σήμερα, αυτή η πίεση διαπερνά ομάδες φίλων, πολιτικές κοινότητες, θρησκευτικά περιβάλλοντα και ψηφιακές συζητήσεις. Όποιος αλλάζει στάση φοβάται μερικές φορές όχι τόσο το να διαψευσθεί, όσο το να χάσει το αίσθημα του «ανήκειν». Καταλήγουμε να μιλάμε όπως η ομάδα, ακόμα και όταν, στην ιδιωτική μας ζωή, η αμφιβολία.[6] Μια είδηση που μας δίνει δίκιο γίνεται αμέσως αξιόπιστη· μια αντίθετη είδηση απαιτεί δέκα επαληθεύσεις. Όχι πάντα από κακή πίστη: συχνά το κριτήριο αξιολόγησης αλλάζει χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε.
Το διαδίκτυο δεν εφηύρε αυτή την τάση. Την πρόσφερε, όμως, νέους χώρους όπου μπορεί να εκδηλωθεί. Μπορούμε να περιβάλλουμε τους εαυτούς μας με φωνές παρόμοιες με τη δική μας και να εκλαμβάνουμε την επανάληψη μιας άποψης ως απόδειξή της.
Ο κίνδυνος δεν είναι να συναντάμε ανθρώπους που συμφωνούν μαζί μας· είναι να σταματήσουμε να συναντάμε αντιρρήσεις που αξίζουν μια απάντηση.
Η αξία τριών λέξεων: έκανα λάθος
Ο Λεόν Φέστινγκερ ονόμασε «γνωστική ασυμφωνία» την αμηχανία που μπορεί να προκύψει όταν οι πεποιθήσεις, οι πληροφορίες και οι συμπεριφορές έρχονται σε σύγκρουση. Ένας τρόπος για να τη μειώσουμε είναι να διορθώσουμε τη θέση μας. Ένας άλλος είναι να επινοήσουμε εξηγήσεις που μας επιτρέπουν να τη διατηρήσουμε.[7]
Πόσες φορές το κάνουμε αυτό; Είχαμε κρίνει κάποιον ανίκανο, αλλά τα αποτελέσματα μας διαψεύδουν:
«Ήταν απλώς τύχη».
Είχαμε υποστηρίξει μια πρόβλεψη που δεν πραγματοποιήθηκε:
«Το πρόβλημα είναι ότι οι άλλοι δεν κατάλαβαν».
Είχαμε πιστέψει μια ψευδή φήμη:
«Στο βάθος, κάτι αληθινό θα υπάρχει».
 |
| Το φλιτζάνι που απεικονίζεται είναι εμπνευσμένο από το Kintsukuroi, την ιαπωνική τέχνη της επιδιόρθωσης κεραμικών αντικειμένων με τη χρήση λάκας και χρυσόσκονης. Τα σπασίματα δεν κρύβονται, αλλά αναδεικνύονται, καθιστώντας τα μέρος της ιστορίας του αντικειμένου. Μια μεταφορά που συνοδεύει τέλεια τη σκέψη μας: το να αναγνωρίζουμε ένα λάθος δεν σημαίνει να διαγράψουμε αυτό που ήμασταν, αλλά να μετατρέψουμε αυτό το σπάσιμο σε μια νέα συνειδητοποίηση. Ακόμη και μια πεποίθηση που έχει καταρρεύσει μπορεί να γίνει η αρχή μιας βαθύτερης κατανόησης. |
Κάθε δικαιολογία προστατεύει την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, αλλά απομακρύνει την πιθανότητα να μάθουμε κάτι.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αλλάζουμε γνώμη σε κάθε αντίρρηση. Υπάρχουν βάσιμες πεποιθήσεις, εδραιωμένες γνώσεις και αρχές για τις οποίες αξίζει να αναλάβουμε την ευθύνη. Η διαρκής αμφιβολία, που θεωρεί κάθε απόδειξη ανεπαρκή, δεν αποτελεί θρίαμβο της λογικής: μπορεί να εξελιχθεί σε έναν διαφορετικό τρόπο να της ξεφύγουμε.
Χρειάζεται μάλλον μια πνευματική πειθαρχία: να διακρίνουμε τα γεγονότα από τις ερμηνείες· να ακούμε την καλύτερη αντίρρηση, όχι εκείνη που είναι πιο εύκολο να καταρριφθεί· να αναρωτιόμαστε ποια απόδειξη θα μπορούσε να μας κάνει να αλλάξουμε γνώμη. Αν η απάντηση είναι «καμία», ίσως δεν συλλογιζόμαστε πια: υπερασπιζόμαστε μια ταυτότητα.
Ο Νίτσε δεν μας προσφέρει την άνεση να νιώθουμε ανώτεροι από τους αφελείς και τους φανατικούς. Μας στερεί ακριβώς αυτή την άνεση. Η πρόκλησή του ισχύει κυρίως όταν πιστεύουμε ότι είμαστε απρόσβλητοι από την αυταπάτη.
Το να πούμε «έκανα λάθος» δεν διαγράφει το παρελθόν και δεν εγγυάται ότι αύριο θα έχουμε δίκιο. Αλλά αποκαθιστά στη γνώση μια δυνατότητα: αυτή να μην σταματάμε στο πρόσωπο που ήμασταν χθες.
Δεν πρέπει να εγκαταλείψουμε τις πεποιθήσεις μας. Πρέπει να σταματήσουμε να τις θεωρούμε άθικτες.
«Πόσες από τις βεβαιότητές μας θα επιβίωναν, αν είχαμε πραγματικά το θάρρος να τις θέσουμε υπό δοκιμασία;»
[1] Φρίντριχ Νίτσε, «Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο. Ένα βιβλίο για ελεύθερα πνεύματα», τόμος Ι, ενότητα IX, «Ο άνθρωπος με τον εαυτό του», αφορισμός 483, «Εχθροί της αλήθειας», 1878.
[2] Malcolm X, σε συνεργασία με τον Alex Haley, Η αυτοβιογραφία του Malcolm X, Grove Press, 1965, κεφάλαιο «Μέκκα».
[3] Τσαρλς Ντάρβιν, «Αυτοβιογραφία», γραμμένη το 1876, πλήρης έκδοση υπό την επιμέλεια της Νόρα Μπάρλοου, 1958· Darwin Correspondence Project, επιστολή προς τον Τζον Φόρντις της 7ης Μαΐου 1879.
https://www.darwinproject.ac.uk/letter/?docId=letters%2FDCP-LETT-12041.xml
[4] Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Κατευθυντήριες οδηγίες του ΠΟΥ για την υγιεινή των χεριών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης, 2009, ενότητα «Ιστορική προοπτική για την υγιεινή των χεριών στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης».
[5] Solomon E. Asch, «Opinions and Social Pressure», Scientific American, τόμος 193, αριθ. 5, Νοέμβριος 1955, σ. 31–35.
[6] Raymond S. Nickerson, «Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises», Review of General Psychology, τόμος 2, αριθ. 2, 1998, σ. 175–220.
[7] Leon Festinger, A Theory of Cognitive Dissonance, Stanford University Press, 1957.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου