Η βία, απότοκο μιας Ευρώπης που έχει χάσει την ταυτότητά της

 

Η βία προκαλεί εντύπωση, τρομάζει, διαταράσσει την καθημερινότητα και αφήνει πίσω της στιγμές καθαρού φόβου. Οι εικόνες των ταραχών στα προάστια και στις πλατείες της Ευρώπης, στις οποίες πρωταγωνιστούν πολύ νέοι άνθρωποι, από τους λεγόμενους «μαράνντσα» έως τις ακραίες ομάδες της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς, καταλαμβάνουν τις πρώτες σελίδες των εφημερίδων και τροφοδοτούν τον πολιτικό διάλογο για την κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Όμως, το να επικεντρωνόμαστε μόνο στην έκρηξη σημαίνει ότι διαπράττουμε ένα δομικό λάθος: αυτό που συμβαίνει στην Ευρώπη είναι το σύμπτωμα, όχι η αιτία.

Είναι το αποκορύφωμα μιας πορείας που ξεκίνησε από μακριά. Για δεκαετίες παρακολουθούσαμε τη σταδιακή διάλυση της κοινωνικής συνοχής. Αποδεχθήκαμε μια καταστροφική ανταλλαγή: παραχωρήσαμε την ελευθερία του λαού σε αντάλλαγμα για την καθαρά ατομική ελευθερία, περιορίζοντας την κοινωνία σε ένα απλό σύνολο απομονωμένων ατόμων. Θυσιάσαμε τα κοινωνικά δικαιώματα, την εργασία, τη στέγη, την υγεία, την αίσθηση της συλλογικής προστασίας, στο βωμό των ατομικών και καταναλωτικών δικαιωμάτων. Και, τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, αγκαλιάσαμε έναν υλιστικό αθεϊσμό ως το μοναδικό πρότυπο της νεωτερικότητας, κόβοντας κάθε δεσμό με το ιερό και με την υπερβατική διάσταση της ύπαρξης. Το κενό και η φονταμενταλιστική ψευδαίσθηση.

Το αποτέλεσμα είναι προφανές: στην Ευρώπη δεν υπάρχουν πλέον λαοί, αλλά μόνο άτομα.

Σε αυτό το κενό ταυτότητας και υπαρξίας εντάσσονται οι διαδρομές των νέων που ζουν σήμερα στην ήπειρό μας. Όσοι γεννιούνται εδώ, αλλά είναι απόγονοι αρχαίων παραδόσεων, με έθιμα και συνήθειες που παραμένουν ζωντανά στη μνήμη της οικογένειας, βρίσκονται σε κατάσταση αποπροσανατολισμού. Χωρίς μια ισχυρή κοινότητα να τους υποδεχτεί και να τους προτείνει ένα μοντέλο ένταξης βασισμένο σε κοινές αξίες, χάνονται. Και καταλήγουν να παρασύρονται σε φονταμενταλιστικές ταυτότητες: είτε πρόκειται για τον πολιτικό ριζοσπαστισμό της άκρας αριστεράς είτε για τον ισλαμικό εξτρεμισμό, ο ψυχολογικός και κοινωνιολογικός μηχανισμός είναι ο ίδιος.

Το να αποδίδουμε την κύρια ευθύνη σε αυτά τα παιδιά ή στα κινήματα διαμαρτυρίας είναι μια βολική απλοποίηση. Αυτοί δεν είναι παρά το αποτέλεσμα μιας πολύ βαθύτερης αιτίας: μιας κοινωνίας χωρίς κοινότητα, χωρίς αίσθημα «ανήκειν» (bolonging), χωρίς οργανική αλληλεγγύη και χωρίς Θεό.

Για να κατανοήσουμε τη φύση αυτής της κρίσης, αρκεί να ξαναδιαβάσουμε έναν εξαιρετικό συγγραφέα, ο οποίος σήμερα έχει αδικαιολόγητα ξεχαστεί ή υποβαθμιστεί σε μια απλή λαογραφική φιγούρα: τον Τζιοβάνι Γκουαρέσκι. 

Giovannino Oliviero Giuseppe Guareschi

Στο έπος του για τον «Μικρό Κόσμο», την πεδιάδα του Πάδου του Ντον Καμίλο και του Πεπόνε, ο Γκουαρέσκι δεν περιέγραφε καθόλου μια νοσταλγική ειδυλλιακή εικόνα, αλλά τη βαθιά δομή του πολιτισμού. Περιέγραφε τη θεμελιώδη σημασία του να ανήκει κανείς σε μια συγκεκριμένη κοινότητα, με τις αντιφάσεις της και ακόμη και τις σφοδρές διαμάχες της, αλλά συνδεδεμένη με ένα αόρατο νήμα που εκφράζει το αίσθημα του «ανήκειν» και του σεβασμού για το ανθρώπινο και το ιερό. Αυτός ο «Μικρός Κόσμος», πολλαπλασιασμένος επί χίλιες άλλες εδαφικές και πολιτισμικές πραγματικότητες, ήταν αυτό που διαμόρφωνε έναν λαό. Έναν λαό ικανό να διαφωνεί, αλλά και να αναγνωρίζει τον εαυτό του και να ενώνεται σε στιγμές δυσκολίας. Σήμερα, αυτός ο «Μικρός Κόσμος» έχει ξεριζωθεί και αντικατασταθεί από μια μαζική μοναξιά, η οποία συνδέεται μόνο μέσω των οθονών των smartphone. 

Η κατάσταση που βιώνουμε σήμερα, οι αστικές εξεγέρσεις που εκμεταλλεύονται ή αξιοποιούνται από πολιτικοποιημένες ομάδες της ακροαριστεράς, δεν είναι παρά η λογική συνέπεια αυτής της αποδυνάμωσης. Δρουν και διαμαρτύρονται στο κενό, επειδή χθες επιτρέψαμε να «σκοτωθεί» ο χιλιετής πολιτισμός μας. Έχουμε υποβαθμίσει την ιστορία μας, τις ρίζες μας και τα σύμβολά μας σε ενοχλητικές κληρονομιές για τις οποίες πρέπει να ντρεπόμαστε.

Αν θέλουμε πραγματικά να κατανοήσουμε και να ξεπεράσουμε τη βία στους δρόμους μας, δεν αρκεί μια απάντηση που να περιορίζεται αποκλειστικά σε θέματα ασφάλειας ή αστυνομίας. Πρέπει να βρούμε ξανά το θάρρος να ξαναχτίσουμε ένα κοινωνικό ιστό, να μιλήσουμε για κοινότητα, για συλλογικά καθήκοντα και για το ιερό. Διαφορετικά, θα συνεχίσουμε να τρομάζουμε από τις φλόγες, ξεχνώντας ότι εμείς οι ίδιοι μετατρέψαμε την Ευρώπη σε μια πυριτιδαποθήκη μοναξιάς.

Πηγή: Le violenze figlie di un’Europa senza più identità di Fabrizio Fratus