Πηγή: First Things
Η προσδοκία μου διαψεύστηκε. Η ομάδα των παπαράτσι έξω από τον (θεωρητικά μυστικό) χώρο της διάλεξης υποδήλωνε ότι οι ομιλίες μου μπορεί να μην ήταν τόσο ιδιωτικές όσο ήλπιζα. Μετά την πρώτη από αυτές, το προσωπικό μου με ενημέρωσε ότι ο ιταλικός Τύπος επιδείκνυε έντονο ενδιαφέρον. Ένας ιερέας που δεν είχε παρευρεθεί στην ομιλία αναρωτήθηκε δημόσια μήπως θα έπρεπε να με κάψουν στην πυρά ως αιρετικό (αν και πρόκειται για μια πολιτική «αίρεση ενάντια στη φιλελεύθερη συναίνεση»).
Δεν το λέω αυτό ως άσκηση αυτοπροβολής ή αυτολύπησης, αλλά επειδή με έκανε να νιώσω μεγαλύτερη κατανόηση για τον Πάπα Βενέδικτο ΙΣΤ΄. Επιτρέψτε μου να εξηγήσω. Δεν ήρθα στη Ρώμη για να προσπαθήσω να γίνω «πιο καθολικός από τον Πάπα», αλλά ήλπιζα, ακόμη και ως προτεστάντης, να είμαι πιο καθολικός από τον μέσο καθολικό. Για να ξεπεράσει κανείς αυτόν τον πήχη, όπως εξήγησα στις διαλέξεις μου, αρκεί απλώς να ακούσει τον Πάπα Βενέδικτο όχι μόνο όταν μιλούσε ex cathedra (αυθεντικά/επίσημα), αλλά και όταν μιλούσε sotto voce (χαμηλόφωνα). Θα τον ακούσει να ψιθυρίζει, και στη συνέχεια να κραυγάζει: Το τέλος του κόσμου έρχεται.
Ο Βενέδικτος πίστευε ότι ζούσε στους έσχατους καιρούς. Αυτός ο ισχυρισμός μας σοκάρει, επειδή ο Βενέδικτος επέλεξε να μην μιλήσει ανοιχτά για αυτό το θέμα παρά μόνο στα τελευταία χρόνια της ζωής του — σημείο στο οποίο είχε παραιτηθεί από την παποσύνη, οι σύμμαχοί του είχαν εκκαθαριστεί από την ηγεσία του Βατικανού και σχεδόν κανείς δεν άκουγε. Δεν θα μάθουμε ποτέ γιατί περίμενε. Μπορεί να φοβόταν ότι θα διακυβευόταν η αυθεντία του, η οποία βασιζόταν στην ακαδημαϊκή του ευφυΐα, και τίποτα δεν ακούγεται λιγότερο ακαδημαϊκά σεβαστό από το κήρυγμα της Ημέρας της Κρίσης. Ή, πιο καλόπιστα, ο Βενέδικτος μπορεί να πίστευε ότι οι αποκαλυπτικές του προβλέψεις θα γίνονταν αυτοεκπληρούμενες προφητείες, διαταράσσοντας το ποίμνιό του και απομακρύνοντάς το από την Εκκλησία.
Ειρωνικά, μια ειλικρινής συζήτηση για την αποκαλυπτική μας εποχή θα είχε τον ισχυρότερο αντίκτυπο στους νέους. Εκείνοι κατανοούν και φοβούνται τους υπαρξιακούς κινδύνους της κλιματικής αλλαγής, της τεχνητής νοημοσύνης, της δημογραφικής κατάρρευσης και των πυρηνικών όπλων. Ο Βενέδικτος θα μπορούσε να είχε διδάξει στους νέους τις ιδιαιτερότητες της βιβλικής Αποκάλυψης, συμπεριλαμβανομένης της απολυταρχικής «ειρήνης και ασφάλειας» που προηγείται αυτής. Μια τέτοια συζήτηση θα είχε αποκαλύψει λόγους ελπίδας, καθώς αναζητούμε το θάρρος «να μην θροούμαστε [να μην ταραζόμαστε]» (Ματθ. 24, 6). Δεν μπορεί κανείς να φανταστεί καταλληλότερο άνθρωπο από τον Βενέδικτο για να ηγηθεί μιας τέτοιας κουβέντας. Τώρα πρέπει να τα βγάλουμε πέρα χωρίς αυτόν.
Δεν είναι δική μου δουλειά να πω στην Εκκλησία τι ώρα είναι. Ο Βενέδικτος το έκανε ήδη αυτό, όπως προσπαθεί να δείξει αυτό το δοκίμιο, το οποίο έγραψα με τον φίλο μου Σαμ Γουλφ (Sam Wolfe). Η ταπεινή μου ελπίδα είναι ότι άλλοι μπορεί να πετύχουν εκεί που απέτυχε ο Βενέδικτος, απαντώντας στο ερώτημα: Αντιμέτωποι με την ώρα του σκότους, πώς μπορούμε να ανακτήσουμε την πίστη στο μέλλον;
Η εσχατολογία είχε συναρπάσει τον νεαρό Γιόζεφ Ράτσινγκερ. Μερικές φορές η αυτοβιογραφία μεταμφιέζεται σε βιογραφία· αυτός είναι ένας κανόνας που πρέπει να θυμάται κανείς όταν διαβάζει το έργο του Ράτσινγκερ του 1957 «Η Θεολογία της Ιστορίας στον Άγιο Μποναβεντούρα» (τη διατριβή επί υφηγεσία του, η οποία του έδωσε το δικαίωμα διορισμού ως καθηγητή στο γερμανικό πανεπιστημιακό σύστημα). Έγραφε ότι «η θεολογία της ιστορίας του Μποναβεντούρα αντιπροσωπεύει έναν αγώνα για την επίτευξη μιας σωστής κατανόησης της εσχατολογίας... [Η] θεολογία της ιστορίας δεν αποτελεί μια απομονωμένη περιοχή της σκέψης του Μποναβεντούρα. Αντίθετα, σχετίζεται με τις βασικές φιλοσοφικές και θεολογικές αποφάσεις που αποτέλεσαν τη βάση για τη συμμετοχή του στις πικρές διαμάχες των δεκαετιών του 1260 και 1270». Ο Ράτσινγκερ ανέσκαψε αυτές τις «διαμάχες» επειδή θεωρούσε ότι «δεν θα ήταν δύσκολο να εξαχθούν εφαρμογές για το παρόν», ακόμη και επτά αιώνες αργότερα. «Ακριβώς την παρούσα στιγμή», πρόσθετε, «η θεολογία έχει κάθε λόγο να παραμένει σε επαφή με τη δική της ιστορία». Επέλεξε να μην προσδιορίσει αυτές τις εφαρμογές και αυτούς τους λόγους, διότι «το καθήκον του ιστορικού είναι να παρουσιάζει τα ευρήματά του και τίποτα περισσότερο από αυτά... Ώρες ώρες αυτός ο περιορισμός με ανησυχούσε».
Όποιοι κι αν ήταν οι περιορισμοί της, η έκθεση του Μποναβεντούρα από τον Ράτσινγκερ εδραίωσε τη μεγαλοφυΐα του. Μετέφρασε τη μεσαιωνική πυκνότητα του Μποναβεντούρα για τον σύγχρονο νου. Καθώς προχωρά, ο Ράτσινγκερ φαίνεται να βρίσκεται στο σημείο να εκδικάσει ερωτήματα που η Εκκλησία είχε παραμελήσει για αιώνες — ερωτήματα που φτάνουν στον μυστηριακό πυρήνα του Χριστιανισμού. Στον πυρήνα αυτό βρίσκεται το πρόβλημα στο οποίο ο Ράτσινγκερ αφιέρωσε την τελευταία ενότητα της πραγματείας του: Πώς και πότε θα τελειώσει ο κόσμος;
Οι αποκαλυπτικές προφητείες του αββά Ιωακείμ του Φιόρε τον 12ο αιώνα διέσπασαν την Εκκλησία. Ο Ιωακείμ ανακήρυξε την ιστορία ως καθρέφτη του Τριαδικού Θεού και ισχυρίστηκε ότι ο Αντίχριστος — ο τελικός παγκόσμιος τύραννος — θα εγκαινίαζε σύντομα την τρίτη εποχή. (Οι ακόλουθοί του περιόρισαν το έτος στο 1260.) Προέβλεψε ότι αυτός ο Αντίχριστος θα γινόταν Πάπας. Ανασκευάζοντας τους Ιωακειμίτες, ο Μποναβεντούρα αντιστάθηκε στη βεβαιότητά τους σχετικά με την ημέρα και την ώρα της έλευσης του Αντίχριστου. Αλλά ο Μποναβεντούρα αντιστάθηκε επίσης στην αντίθετη αμαρτία: την επιστημολογική ταπεινοφροσύνη του Αριστοτελικού αντιπάλου του, Θωμά Ακινάτη, για τον οποίο «καμία περίοδος, είτε μακρά είτε σύντομη, δεν μπορεί να καθοριστεί κατά την οποία αναμένεται το τέλος του κόσμου», και στη διδασκαλία του οποίου, κατά τον Ράτσινγκερ, «η εσχατολογική συνείδηση υποχωρεί στο υπόβαθρο».
Ο Μποναβεντούρα προχώρησε περισσότερο καταγγέλλοντας τον Αβερροϊκό Αριστοτελισμό — μια σημαντική πηγή για την ανάκτηση του Αριστοτέλη στη Δύση —, ο οποίος δίδασκε την αιωνιότητα του κόσμου, την αναγκαιότητα της πεπρωμένης/ειμαρμένης και την ενότητα του νοός. Ο Μποναβεντούρα χαρακτήρισε αυτά τα τρία δόγματα ως το «666» της Αποκάλυψης 13:18, και ο Ράτσινγκερ παρατηρεί ότι είναι το πρώτο από αυτά τα δόγματα — η ιδέα ότι ο χρόνος συνεχίζεται για πάντα και η ιστορία δεν φτάνει ποτέ σε ένα τέλος — που ο Μποναβεντούρα θεωρούσε «ως την πρωταρχική αίρεση και την ίδια την ουσία του αποκαλυπτικού τέρατος».
Σε αυτή τη μεγάλη διαμάχη, ο Ράτσινγκερ τάχθηκε με το μέρος του Μποναβεντούρα: Η άγνοια της ακριβούς ημέρας και ώρας της επιστροφής του Κυρίου δεν αποτελεί δικαιολογία για παντελή έλλειψη περιέργειας. Αλλά όσον αφορά τις επιπτώσεις για τον 20ο αιώνα και μετά, ο Ράτσινγκερ παρέμεινε σιωπηλός. Εξηγεί το γιατί σε μια υποσημείωση που παραθέτει τον σύμβουλο της διατριβής του, Γκότλιμπ Σαίνγκεν (Gottlieb Söhngen): «Στην περίπτωση του Μποναβεντούρα, βλέπουμε πόσο δύσκολο είναι να επιτύχει κανείς την τοποθέτηση των κατάλληλων ορίων στις [αποκαλυπτικές] εικόνες. Οι αποκαλυπτικές εικόνες είναι σαν ένας ορμητικός χείμαρρος που ξεχειλίζει τις όχθες και είναι δύσκολο να συγκρατηθεί. Και ανεξάρτητα από όλες τις προσπάθειες να κατευναστεί η εικονογραφία, ο αποκαλυπτικός τόνος υπερισχύει. Ακόμη και ένας Μότσαρτ δεν μπορεί να κάνει μια σάλπιγγα να ξεχάσει να ηχεί σαν σάλπιγγα!»
Με άλλα λόγια: προσοχή στη διάδοση φημών για την Αποκάλυψη. Αν ο Ράτσινγκερ επρόκειτο ποτέ να κάνει το άλμα από την ακαδημαϊκή εσχατολογία στη γήινη πολιτική και τον ρόλο της στο τέλος του κόσμου, θα το έκανε προσεκτικά — τόσο προσεκτικά ώστε ακόμη και όταν έθιγε το θέμα, παρέθετε τον σύμβουλό του, ο οποίος με τη σειρά του σχολίαζε έναν άλλο θεολόγο.
Η φιλοσοφία μπορεί να φαίνεται απελπιστικά αποκομμένη από την πολιτική και την επιστημονική γνώση. Ο Ράτσινγκερ είχε διαφορετική άποψη. Κατανοούσε τη φιλοσοφία και τη θεολογία ως συμπληρωματικά μέσα για την κατανόηση του Θεού και του Όλου, συμπεριλαμβανομένης της πολιτικής και της επιστήμης. Με αυτή την αντίληψη, το 1969 ο Ράτσινγκερ κατονόμασε στο ραδιόφωνο αρκετές «κρίσεις» που πολιορκούσαν την Εκκλησία. Η θετικιστική διάβρωση του «ερωτήματος για την ύπαρξη του Θεού» πυροδότησε την «κρίση του παρόντος», την «κρίση της αντίληψής μας για την πραγματικότητα», τη «γενική κρίση στη σκέψη» και την «κρίση του Μοντερνισμού». Αυτές οι κρίσεις του μυαλού και της ψυχής σύντομα, προέβλεψε, θα δεκάτιζαν την Εκκλησία:
Από την κρίση του σήμερα θα αναδυθεί η Εκκλησία του αύριο — μια Εκκλησία που έχει χάσει πολλά. Θα γίνει μικρή και θα πρέπει να ξεκινήσει εκ νέου, λίγο πολύ από την αρχή... Η Εκκλησία θα είναι μια πιο πνευματική Εκκλησία, χωρίς να διεκδικεί πολιτική εντολή.
Θα σήμαινε η επιστροφή στη στοχαστική, πολιτικά απέχουσα πρώιμη Εκκλησία την επιστροφή στις χιλιαστικές προσδοκίες, ή ακόμη και την εκπλήρωσή τους; Τόσο ο Ιωακείμ όσο και ο Μποναβεντούρα το πίστευαν αυτό και προφήτευσαν την υποχώρηση της Εκκλησίας στον στοχασμό κατά τις τελευταίες ημέρες της. Όπως ακριβώς είχε κάνει στη διατριβή του, ωστόσο, ο Ράτσινγκερ άφησε στους άλλους να κρίνουν πόσο σοβαρά έπαιρνε αυτή την πιθανότητα. Το βιβλίο του το 1977, Εσχατολογία, ξεκινά επισημαίνοντας μια άλλη «κρίση» (την «αναδυόμενη κρίση του ευρωπαϊκού πολιτισμού») και επιβεβαιώνει τη μακροχρόνια «ορθόδοξη» εσχατολογία, συμπεριλαμβανομένης της εν τέλει έλευσης ενός τελικού Αντίχριστου που αναγγέλλεται από αναγνωρίσιμα σημεία. Αλλά η Εσχατολογία αγγίζει τα γήινα ζητήματα ελάχιστα περισσότερο από ό,τι η «Θεολογία της Ιστορίας στον Άγιο Μποναβεντούρα». Επιπλήττει την αισιοδοξία της θεολογίας της απελευθέρωσης, αλλά κατά τα άλλα απέχει από πολιτικά σχόλια.
Ένα ακροατήριο στο Μανχάταν έντεκα χρόνια αργότερα έγινε μάρτυρας ενός λιγότερο συγκρατημένου Ράτσινγκερ. Προσκεκλημένος στη Νέα Υόρκη από τον ιδρυτή και εκδότη του περιοδικού First Things, Ρίτσαρντ Τζον Νόιχάους (Richard John Neuhaus), για να δώσει τη Διάλεξη Έρασμος του 1988, ξεκίνησε την ομιλία του, «Η Βιβλική Ερμηνεία σε Κρίση», ηχώντας τη σάλπιγγα: «Στην Ιστορία του Αντίχριστου του Βλαντίμιρ Σολόβιεφ, ο εσχατολογικός εχθρός του Λυτρωτή αυτοσυστήθηκε στους πιστούς... από το γεγονός ότι είχε λάβει το διδακτορικό του στη θεολογία από το Τίμπινγκεν και είχε συγγράψει ένα ερμηνευτικό έργο το οποίο αναγνωρίστηκε ως πρωτοποριακό στον τομέα». Στη συνέχεια, ο Ράτσινγκερ στράφηκε σε μια κριτική των ερμηνευτών Μάρτιν Ντιμπέλιους (Martin Dibelius) και Ρούντολφ Μπούλτμαν (Rudolf Bultmann). Αν ο Ράτσινγκερ ήλπιζε ότι το κοινό θα συνέδεε την κρίση της βιβλικής ερμηνείας με μια κοσμοϊστορική, αποκαλυπτική κρίση στον ορίζοντα, και έτσι θα κατανοούσε τους Ντιμπέλιους και Μπούλτμαν ως πράκτορες του Αντίχριστου, θα έπρεπε να κάνουν αυτοί οι ίδιοι αυτή τη δύσκολη δουλειά. Ο Ράτσινγκερ άφησε ακόμα ένα «στοιχείο»: Στη αναγωγική ιστορική εικόνα του Ιησού κατά τους Ντιμπέλιους και Μπούλτμαν, «όλα τα αποκαλυπτικά, μυστηριακά, μυστικιστικά στοιχεία πρέπει να περικοπούν».
Όταν ο Βενέδικτος έγινε Πάπας, το κοινό για τα υπονοούμενα και τους υπαινιγμούς του διευρύνθηκε από τους καρδιναλίους και τους βιβλιόφιλους θεολόγους σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Βενέδικτος έφερε τον Αντίχριστο στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων όταν ζήτησε από τον Καρδινάλιο Τζάκομο Μπίφι (Giacomo Biffi) να παραδώσει τους διαλογισμούς της Τεσσαρακοστής του 2007 στην ηγεσία του Βατικανού. Ο Μπίφι είχε τη συνήθεια να αναφέρει τον Αντίχριστο κατά τη διάρκεια της θητείας του ως αρχιεπίσκοπος της Μπολόνια, και ανταποκρίθηκε με μια ιδιωτική ομιλία πάνω στην εκδοχή του Σολόβιεφ για τον Αντίχριστο. Ο έπαινος του Βενέδικτου εξάπτει την περιέργεια: «Μας δώσατε [Μπίφι] μια πολύ οξεία και ακριβή διάγνωση της σημερινής μας κατάστασης, και μας δείξατε ιδιαίτερα πώς, πίσω από τόσα πολλά φαινόμενα της εποχής μας που φαίνονται πολύ μακριά από τη θρησκεία και από τον Χριστό, υπάρχει ένα ερώτημα, μια προσδοκία, μια επιθυμία».
Αργότερα εκείνο το έτος, ο Βενέδικτος εξέφρασε και πάλι ορισμένες σκέψεις για τον Αντίχριστο στην εγκύκλιό του Spe Salvi («Σωσμένοι με την Ελπίδα»). Αυτή τη φορά, παρέθεσε κάποια ασυνήθιστα αποκαλυπτικά λόγια του Ιμάνουελ Καντ: «Αν ο Χριστιανισμός επρόκειτο μια μέρα να παύσει να είναι άξιος αγάπης... τότε ο επικρατών τρόπος στην ανθρώπινη σκέψη θα ήταν η απόρριψη και η εναντίωση σε αυτόν· και ο Αντίχριστος... θα ξεκινούσε τη — βραχύβια έστω — βασιλεία του». Στην ίδια εγκύκλιο, ο Βενέδικτος έγραψε: «Η πίστη στον Χριστό δεν κοίταζε ποτέ μόνο προς τα πίσω ή μόνο προς τα πάνω, αλλά πάντα και προς τα εμπρός, προς την ώρα της δικαιοσύνης που ο Κύριος επανειλημμένα διακήρυξε. Αυτή η ματιά προς τα εμπρός έδωσε στον Χριστιανισμό τη σημασία του για την παρούσα στιγμή» (η έμφαση προστέθηκε).
Αυτές οι αποκαλυπτικές εξάρσεις κάνουν τον Βενέδικτο να ακούγεται σαν έναν φλογερό Βαπτιστή του αμερικανικού Νότου. Παρόλο που είναι σπάνιες, είναι περίεργο το γεγονός ότι βρίσκονται λησμονημένες ανάμεσα στα εξήντα έξι βιβλία του και τις πολλές ομιλίες του. Αλλά δεν τις αγνόησαν όλοι. Ο φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκάμπεν (Giorgio Agamben) κατάλαβε τον Βενέδικτο όσο λίγοι άλλοι, και είδε την παραίτηση του Βενέδικτου ως μια πρόβλεψη του τέλους και την εκπλήρωση της μακροχρόνιας γοητείας του με τον θεολόγο Τιχόνιο. Το βιβλίο του Αγκάμπεν το 2017, Το Μυστήριο του Κακού, σημειώνει τον θαυμασμό του νεαρού Ράτσινγκερ για τη θεωρία του Τιχόνιου περί μιας «διμερούς Εκκλησίας» που περιέχει τόσο τον Χριστό όσο και τον Αντίχριστο («fusca sum et decora» [Άσμα Ασμάτων 1:5] – «είμαι μέλαινα αλλά ωραία»), μιας Εκκλησίας που θα διασπαστεί στα δύο στο τέλος των ημερών. Όταν ρωτήθηκε από τον βιογράφο του Πέτερ Σίβαλντ (Peter Seewald) το 2018 αν ο Αγκάμπεν είχε δίκιο, ότι δηλαδή η παραίτηση του Βενέδικτου ισοδυναμούσε με «ένα εγερτήριο σάλπισμα για εσχατολογική αφύπνιση», ο επίτιμος πάπας δεν το αρνήθηκε.
Στη δική μας γεροντοκρατία, τα ογδόντα είναι τα νέα δεκαοκτώ — η ηλικία στην οποία μπορεί κανείς επιτέλους να συμπεριφερθεί ως ανεύθυνος ενήλικας και να πει αυτό που πραγματικά σκέφτεται. Και στο γήρας του, ο Βενέδικτος άρχισε να μιλάει με τη σαφήνεια που μέχρι τότε κρατούσε κρυφή από όλους εκτός από τους πιο κοντινούς του αναγνώστες. Είπε στον Σίβαλντ στην ίδια συνέντευξη του 2018: «Η σύγχρονη κοινωνία διαμορφώνει ένα αντιχριστιανικό πιστεύω και η εναντίωση σε αυτό τιμωρείται με κοινωνικό αφορισμό. Είναι απολύτως φυσικό να φοβόμαστε αυτή την πνευματική δύναμη του Αντίχριστου και χρειάζεται πραγματικά η βοήθεια από τις προσευχές μιας ολόκληρης επισκοπής και της παγκόσμιας εκκλησίας για να της αντισταθούμε». Τρία χρόνια νωρίτερα, εντελώς ξαφνικά, ο Σλοβάκος πολιτικός Βλαντιμίρ Πάλκο (Vladimír Palko) είχε λάβει μια επιστολή από τον Βενέδικτο που επαινούσε το βιβλίο του Die Löwen Kommen («Έρχονται τα Λιοντάρια»). Η επιστολή περιείχε αυτά τα λόγια: «Βλέπουμε πώς η δύναμη του Αντίχριστου επεκτείνεται, και μπορούμε μόνο να προσευχόμαστε ο Κύριος να μας δώσει ισχυρούς ποιμένες που θα υπερασπιστούν την εκκλησία του σε αυτή την ώρα ανάγκης από τη δύναμη του κακού».
Όποιος σκέφτεται τον Αντίχριστο για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα καταλήγει να προσδιορίσει έναν συγκεκριμένο υποψήφιο. Ο Βενέδικτος αντιστάθηκε στον λαϊκίστικο πειρασμό να κατονομάσει τον ύποπτό του. Άφησε όμως στοιχεία. Μια πιθανότητα, φυσικά, είναι ο φιλελευθεροποιητής Πάπας που τον διαδέχθηκε. Σύμφωνα με τον Ιωακείμ, ο Αντίχριστος θα αναλάμβανε την παποσύνη μετά από έναν ενάρετο Πάπα. Αρκετοί Ιωακειμίτες πίστευαν ότι ο Πάπας Κελεστίνος Ε΄, ο οποίος όπως και ο Βενέδικτος παραιτήθηκε σε ηλικία ογδόντα πέντε ετών, ήταν αυτός ο καλός Πάπας, καθιστώντας τον διάδοχό του, Βονιφάτιο Η΄, τον Αντίχριστο. Ο Βενέδικτος τα γνώριζε όλα αυτά όταν το 2009 τοποθέτησε το παπικό του ωμοφόριο πάνω στον τάφο του Κελεστίνου, μία εβδομάδα μετά τη διάλεξή του για τη θεωρία του Τιχόνιου περί της διμερούς Εκκλησίας. Πίστευε ο Βενέδικτος ότι ο Πάπας Φραγκίσκος ήταν ο Αντίχριστος;
Όσο δελεαστική κι αν είναι αυτή η θεωρία, ο Βενέδικτος υποπτευόταν κάποιον άλλο. Ο Αντίχριστος του Σολόβιεφ είναι ένας νιτσεϊκός φιλελεύθερος θεολόγος ο οποίος, όπως είχε αναφέρει ο Βενέδικτος στη Διάλεξη Έρασμος, αποπλανά τους ακολούθους του εν μέρει χάρη στο τιμητικό του διδακτορικό στη θεολογία από το Πανεπιστήμιο του Τίμπινγκεν. Αυτή η τελευταία λεπτομέρεια διασκέδαζε τον Βενέδικτο — την επισήμανε ξανά στο βιβλίο του το 2007, Ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ — ίσως επειδή ο ίδιος είχε διδάξει στο Τίμπινγκεν από το 1966 έως το 1969. Αλλά αν σταματήσουμε εδώ, θα χάσουμε τη λεπτότερη πρόθεση του Βενέδικτου.
Ο Χανς Κινγκ (Hans Küng) ήταν ένας χαρισματικός ιερέας και συνάδελφος του Ράτσινγκερ στο Τίμπινγκεν (όπου ο Κινγκ δίδασκε από το 1960 έως το 1996). Ο Κινγκ υπηρέτησε σε ηλικία τριάντα τεσσάρων ετών ως ένας από τους νεότερους periti (εμπειρογνώμονες) στη Β΄ Βατικανή Σύνοδο, η οποία υιοθέτησε πολλές από τις συστάσεις του. «Ποτέ ξανά ένας θεολόγος δεν θα έχει τέτοια επιρροή», παρατήρησε ο βατικανολόγος Πέτερ Χεμπλεθγουέιτ (Peter Hebblethwaite). Ο Κινγκ υποστήριξε αργότερα την ευθανασία, αρνήθηκε το παπικό αλάθητο, έτυχε θερμής υποδοχής από τον Τζον Φ. Κένεντι στον Λευκό Οίκο, καθοδήγησε τον Τόνι Μπλερ κατά τη μεταστροφή του στον Καθολικισμό και του απαγορεύτηκε η διδασκαλία της καθολικής θεολογίας από τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄. Επηρέασε την Εκκλησία περισσότερο από τον μέσο Πάπα.
Το παν-θρησκευτικό «Παγκόσμιο Ήθος» (Weltethos) του Κινγκ καθόρισε την ημερήσια διάταξη για τη συνάντηση του Κοινοβουλίου των Θρησκειών του Κόσμου το 1993 στο Σικάγο. Ο Ρόμπερτ Σπαίμαν (Robert Spaemann), ένας Καθολικός φιλόσοφος που είχε δώσει διαλέξεις για την ιστορία του Αντίχριστου του Σολόβιεφ και ήταν στενός φίλος του Βενέδικτου, κατέκρινε σφοδρά την έννοια του Weltethos το 1996 («Weltethos als Projekt»). «Πάνω από όλα αιωρούνταν», έγραφε ο Σπαίμαν, «το όνομα ενός καθηγητή θεολογίας από το Τίμπινγκεν».
Όπως ο Αντίχριστος, του οποίου το σύνθημα είναι «ειρήνη και ασφάλεια» (Α΄ Θεσ. 5:3), το Weltethos του Κινγκ αποσκοπούσε στην παγκόσμια ειρήνη: «Καμία ειρήνη μεταξύ των εθνών χωρίς ειρήνη μεταξύ των θρησκειών. Καμία ειρήνη μεταξύ των θρησκειών χωρίς διάλογο μεταξύ των θρησκειών». Μια εμμονή με την ειρήνη διαφοροποιεί παρόμοια τον Αντίχριστο του Σολόβιεφ από τον Χριστό: «Ο Χριστός έφερε τη μάχαιρα», λέει ο Αντίχριστος. «Εγώ θα φέρω την ειρήνη». Επιπλήττει τον Χριστό επειδή «διαιρεί την ανθρωπότητα με την έννοια του καλού και του κακού» και «απειλεί τη γη με την Ημέρα της Κρίσης». Όπως παρατηρεί ο Σπαίμαν, με παρόμοιο τρόπο «η ήπια εκδοχή του Χριστιανισμού του Κινγκ» αποθαρρύνει κάθε σκέψη για τους έσχατους καιρούς. «Βεβαίως ο Ιησούς», γράφει ο Σπαίμαν, «όταν μιλούσε για τη Τελική Κρίση... δεν περίμενε ένα ανακουφισμένο χαμόγελο από τους ακροατές του». Και ο Κινγκ προχωρά παραπέρα, εγκαταλείποντας όχι μόνο την αποκάλυψη, αλλά και την προειδοποίηση του Χριστού ότι «αν δεν κολοβωθούν οι ημέρες εκείνες, δεν θα σωθεί καμία σάρκα» — δηλαδή, ο Κινγκ μας ζητά να ξεχάσουμε τον Αντίχριστο και τη Μεγάλη Θλίψη. Αυτός ο κόσμος είναι όλος κι όλος ό,τι έχουμε, και είναι στο χέρι μας να τον σώσουμε: Καμία επιβίωση χωρίς το Weltethos.
Ο Αντίχριστος του Σολόβιεφ προσηλυτίζει μέσω ενός βιβλίου μπεστ σέλερ με τίτλο «Ο ανοιχτός δρόμος προς την παγκόσμια ειρήνη και ευημερία». Αυτό το έργο «αγκάλιαζε τα πάντα και έλυνε κάθε πρόβλημα. Συνδύαζε έναν ευγενή σεβασμό για τις αρχαίες παραδόσεις και τα σύμβολα με έναν ευρύ και τολμηρό ριζοσπαστισμό σε κοινωνικοπολιτικά ζητήματα. Ένωνε μια απεριόριστη ελευθερία σκέψης με την πιο βαθιά εκτίμηση για κάθε τι μυστικιστικό. Ο απόλυτος ατομικισμός στεκόταν δίπλα-δίπλα με έναν θερμό ζήλο για το κοινό καλό, και ο υψηλότερος ιδεαλισμός στις κατευθυντήριες αρχές συνδυαζόταν ομαλά με μια τέλεια σαφήνεια στις πρακτικές λύσεις για τις ανάγκες της ζωής». Ο Σπαίμαν περιγράφει το Weltethos του Κινγκ με απόκοσμα παρόμοια γλώσσα: «Έχει σκεφτεί κάθε αντίρρηση εκ των προτέρων. Η διαδρομή του είναι η "λογική μέση οδός": "μεταξύ ελευθεριασμού και νομικισμού", "μεταξύ απληστίας για αποκτήματα και περιφρόνησης για αποκτήματα", "μεταξύ ηδονισμού και ασκητισμού", "μεταξύ αισθησιακής απόλαυσης και εχθρότητας προς τις αισθήσεις"... "μεταξύ κοσμικότητας και άρνησης του κόσμου", "μεταξύ ορθολογισμού και ιρασιοναλισμού"», και ούτω καθεξής.
Όσο για τον Ράτσινγκερ, θεωρούσε αυτά τα επιχειρήματα τόσο πειστικά ώστε σε μια συζήτηση το 2004 με τον Γιούργκεν Χάμπερμας (Jürgen Habermas), αντί να ανασκευάσει ο ίδιος τον Κινγκ, παρέπεμψε απλώς τους αναγνώστες στο δοκίμιο του Σπαίμαν.
Ο σιωπηλός πόλεμος του Βενέδικτου εναντίον του Κινγκ, που άρχισε τη δεκαετία του 1960 στο Τίμπινγκεν, αποτελεί το πιο πρόσφατο μέτωπο σε μια μάχη που μαίνεται τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1260. Πάνω σε αυτό το πεδίο μάχης στάθηκαν κάποτε ο Σολόβιεφ και ο Νίτσε, και ο Μποναβεντούρα με τον Ακινάτη πριν από αυτούς, συζητώντας ερωτήματα που αφορούσαν τη μοίρα του κόσμου. Τίποτα δεν θα είχε εκπλήξει λιγότερο τον Ράτσινγκερ και τον Σπαίμαν από το να μάθουν ότι ο Αντίχριστος είχε εμφανιστεί ως ένας συνάδελφος ακαδημαϊκός όπως ο Κινγκ.
Σήμερα, και οι τρεις αυτοί άνδρες είναι νεκροί, και η ιδέα ότι ο Αντίχριστος μπορεί να γράφει πυρετωδώς σε κάποιο πανεπιστήμιο φαίνεται παρωχημένη και ανόητη. Κανείς δεν γράφει ή σκέφτεται με τη λεπτότητα και τη δύναμη αυτών των τριών ανδρών, κι αν κάποιος το έκανε, κανείς δεν θα το παρατηρούσε. Το λάθος του Βενέδικτου να υποθέσει ότι οι ιδέες θα είχαν πάντα σημασία μπορεί να ήταν ένα λάθος «μεγάλου μετρ» του σκακιού — αλλά ήταν λάθος, παρ' όλα αυτά. Στα λιγότερο συγκρατημένα τελευταία του χρόνια, ίσως ο Βενέδικτος να συνειδητοποίησε ότι ο κόσμος είχε προχωρήσει προσπερνώντας τις ακαδημαϊκές διαμάχες στις οποίες βασιζόταν η αυθεντία και το μεγαλείο του, ότι μόνο ένας στοχαστής της «Σιωπηλής Γενιάς» όπως ο Αγκάμπεν πλησίαζε καν στο να τον καταλάβει, ότι η ακαδημαϊκή κοινότητα είχε παύσει προ πολλού να παράγει συμμάχους όπως ο Σπαίμαν και εχθρούς όπως ο Κινγκ, και ότι ο κόσμος μας είχε χάσει το ενδιαφέρον του για το παρελθόν του και την πίστη του στο μέλλον του.
Μπορούμε να συγχωρήσουμε τον ακαδημαϊκό Βενέδικτο επειδή πίστευε ότι ο κόσμος του θα κρατούσε για πάντα, αλλά για τον χριστιανό Βενέδικτο, αυτό ήταν ένα μεγάλο σφάλμα. Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και οι φιλόσοφοι που τους ακολούθησαν έγραψαν «ανάμεσα στις γραμμές» για τα μόνιμα ερωτήματα. Έγραψαν όχι μόνο για τους ευφυείς συγχρόνους τους, αλλά και για τους ανθρώπους που αγαπούν τη σκέψη σε όλες τις εποχές και τους τόπους. Επιβεβαίωσαν την αιωνιότητα του κόσμου και δεν αμφέβαλλαν ότι το μέλλον θα έφερνε νέους μαθητές με τη νοημοσύνη και τον χρόνο να αφοσιωθούν στο πολύ μακρύ, ποτέ εύκολο, αλλά πάντα ευχάριστο έργο της ερμηνείας που αρμόζει σε έναν φιλόσοφο. Αλλά ο Χριστιανός γνωρίζει ότι τίποτα δεν κρατάει για πάντα, διότι αυτός ο κόσμος έχει αρχή και τέλος. Η Αποκάλυψη, η φανέρωση όλων των μυστικών και το τέλος όλων των ερμηνειών, φτάνει τελικά. Υπάρχει χρόνος και τόπος για τον εσωτερισμό, του οποίου το αντώνυμο είναι η αποκάλυψη. Αλλά όχι σε ζητήματα που αφορούν τη μοίρα του κόσμου — και των ψυχών μας. Διότι όταν ο χρόνος είναι λίγος και η ώρα περασμένη, ποιος μπορεί να ελπίζει σε σωτηρία μέσα από τη φιλοσοφική συγκράτηση;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου