Είναι βολικό στο σημείο αυτό να αναφερθούμε στην επέκταση της διδασκαλίας του Αθανασίου σχετικά με τον Υιό στο τρίτο Πρόσωπο της Αγίας Τριάδας. Το Άγιο Πνεύμα, λέει (ad Serap. 1 .2), έχει την ίδια ενότητα με τον Υιό που έχει ο Υιός με τον Θεό Πατέρα, αν και, όπως επισημαίνει με σκωπτική διάθεση, ο Αρειανοί θεωρούσαν το Πνεύμα ως πλάσμα· ή, διερωτάται, πρέπει να συμπεράνουμε ότι η Τριάδα δεν είναι τριάδα αλλά δυάδα, και μετά από αυτό η δημιουργία; Όπως ο Υιός που είναι μέσα στον Πατέρα και στον οποίο είναι και ο Πατέρας, δεν είναι κτίσμα, αλλά ανήκει στην ουσία του Πατέρα, έτσι και το Πνεύμα που είναι μέσα στον Υιό, και στο οποίο είναι και ο Υιός, δεν πρέπει να συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα (ο.π. I. 21). Αν πάλι ο Υιός, εφόσον είναι έξω από τον Πατέρα, ανήκει στην ουσία Του, προκύπτει αναγκαστικά ότι και το Πνεύμα, που λέγεται ότι είναι έξω από τον Θεό, ανήκει επίσης στην ουσία του Υιού (ο.π. I. 25). Ο Αθανάσιος στηρίζει το επιχείρημά του, εκτός από την άφθονη παράθεση της Γραφής, σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι το Άγιο Πνεύμα ασκεί θεϊκές λειτουργίες στο δικό Του Πρόσωπο, ιδιαίτερα στη δημιουργία και στον αγιασμό- είχε χρησιμοποιήσει παρόμοια επιχειρήματα για την υπεράσπιση της θεότητας του Υιού. Συνοψίζει το θέμα (ο.π. I. 33) λέγοντας ότι ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός δίδαξε τη γυναίκα της Σαμάρειας, και μέσω αυτής δίδαξε εμάς, την τελειότητα της αγίας τριάδας ως αδιαίρετης και ενιαίας θεότητας.
Μέσα σε δέκα χρόνια από τη Σύνοδο της Νίκαιας, οι συντηρητικοί Ωριγενιστές ξεσηκώθηκαν κατά του ομοουσίου. Είχαν πεισθεί να αποδεχθούν τον όρο όπως εκτέθηκε στη Σύνοδο, αλλά ο Μάρκελλος, ένας από τους σημαντικότερους υποστηρικτές του τύπου της Νίκαιας, δημοσίευσε ένα έργο που τον εξέθετε στην κατηγορία για σαβελλιανισμό, και, ως αποτέλεσμα, οι Συντηρητικοί ρίχτηκαν στα χέρια των Αρειανών για τριάντα χρόνια. Είχαν πλέον κατανοήσει περισσότερο από επαρκώς τη σύνδεση του όρου ομοούσιο με τις θεωρίες της θείας ενότητας. Αυτό που έκανε τα πράγματα ακόμη χειρότερα ήταν το γεγονός ότι ορισμένοι Μαρκελλιανοί προφανώς συνδύασαν τις εικασίες του δασκάλου τους με την ομολογία μιας απόλυτα ορθόδοξης δήλωσης, υποβάλλοντας σε ανάθεμα (ap. Epiph. haer. 72. 11) όσους δεν παραδέχονταν ότι η Αγία Τριάδα είναι τρία πρόσωπα που δεν περιγράφονται και είναι αντικειμενικά (ενυπόστατα) και ομοούσια και συν-αιώνια και απόλυτα. Οι οπαδοί του Μάρκελλου φάνηκαν ένοχοι για ανειλικρινή ταχυδακτυλουργία με τις λέξεις, και η αποδοχή του ομοουσίου πρέπει να φάνηκε, υπό το πρίσμα της θεωρίας τους, ότι συνεπάγεται την άρνηση του αντικειμενικού χαρακτήρα των Προσώπων της Τριάδας, παρ' όλες τις διαμαρτυρίες τους για το αντίθετο.
Η θέση των μετριοπαθών Συντηρητικών ή ημιαρειανών κατέληξε να είναι (ap. Epiph. haer. 73. 1) ότι ομολογούσαν όχι τον ομοούσιο, αλλά τον ομοιούσιο, τον όρο που θεωρούσαν ότι εξέφραζε καλύτερα την έννοια που αποδόθηκε στο ομοούσιο στη Νίκαια. Στην εξήγησή τους για το ομοούσιο, αν περιορίσουμε την εξέτασή μας στο μοναδικό σημείο που αποτέλεσε το κύριο ζήτημα στη Νίκαια, ήταν ουσιαστικά σωστοί, αν και είναι αυτονόητο ότι το ομοούσιο επιδέχεται σοβαρές αντιρρήσεις, όπως γρήγορα αντιλήφθηκε ο Αθανάσιος. Ακριβώς όπως το ομοούσιο εμπεριείχε συσχετισμούς που οδηγούσαν πέρα από το άμεσο αντικείμενο του ορισμού της Συνόδου, έτσι και το ομοιούσιος, αν πιεζόταν, θα μπορούσε να οδηγήσει στον αρειανισμό και τον πολυθεϊσμό. Το ομοούσιο, ωστόσο, εξακολουθούσε να είναι ύποπτο για σαβελλιανές τάσεις και η Σύνοδος της Άγκυρας (ap. Epiph. haer. 73.11) διακήρυξε ότι, αν κάποιος αποκαλούσε τον Υιό ομοούσιο ή ταυτούσιο με τον Πατέρα, θα έπρεπε να είναι ανάθεμα - κάνοντας μια ταύτιση μεταξύ των δύο όρων ομοούσιος και ταυτούσιος παρόμοια με εκείνη μεταξύ ομοούσιου και μονοούσιου, την οποία η expositio fidei (Έκθεση πίστης) του ψευδο-Αθανασίου είχε ρητά αποκηρύξει.
Μετά από αυτό, οι πιο ακραίοι Συντηρητικοί, με επικεφαλής τον Μακεδόνιο, διολίσθησαν στην άρνηση της θεότητας του Αγίου Πνεύματος- είναι οι άνθρωποι στους οποίους στοχεύει ο Αθανάσιος στο απόσπασμα από την επιστολή του προς τον Σεραπίωνα, που παρατίθεται παραπάνω, στο οποίο υποδηλώνει ότι πίστευαν σε δυάδα αντί για τριάδα. Οι μετριοπαθείς, από την άλλη πλευρά, υπό την ικανή καθοδήγηση του Μεγάλου Βασιλείου, μετατράπηκαν, με επιχειρήματα όπως αυτά του Αθανασίου στο de synodis, σε υπέρμαχους του δόγματος της Νίκαιας, αν και ακόμη και τότε η έμφαση τους υπέπεσε, όπως θα δούμε, σε μια κάπως διαφορετική πτυχή της αλήθειας από εκείνη που ήταν κορυφαία στις εξηγήσεις του ίδιου του Αθανασίου. Οι απροκάλυπτοι Αρειανοί αρνούνταν τόσο τον ομοούσιο όσο και τον ομοιούσιο, όπως, για παράδειγμα, ο Ευνόμιος, ο οποίος γράφει (lib. apol. 26) ότι ούτε ο ομοούσιος ούτε ο ομοιούσιος πρέπει να γίνει δεκτός, αφού ο πρώτος συνεπάγεται υλικότητα (γένεση) και διαίρεση της ουσίας, και ο δεύτερος συνεπάγεται ισότητα των ουσιών. Οι ακραίοι Αρειανοί ήταν μέχρι εκείνη τη στιγμή απολύτως σαφείς ως προς τη δυσπιστία τους στην πραγματική θεότητα του Υιού.
Συνεχίζεται
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου