"Ούτε θεοί, ούτε θεές· ούτε αφέντες, ούτε αφέντρες": Πέρα από το σημάδι του φύλου (Β)

 

 Η ανάλυση του Φουκώ για τον παραγωγικό, εκτός από κατασταλτικό, χαρακτήρα της εξουσίας υιοθετείται από την Μπάτλερ η οποία θα προχωρήσει σε μια ερμηνεία του ταμπού της αιμομιξίας ως παραγωγικής -και όχι μόνο νομικής απαγορευτικής- συνθήκης, που παράγει πλήθος επιθυμιών και ταυτοτήτων, υποκατάστατων ή μη, οι οποίες είτε κυρώνονται είτε αποκλείονται, πάντοτε όμως εντός πολιτισμού. Η δυνατότητα ανατροπής «εντός» είναι το θέμα του τρίτου κεφαλαίου της Αναταραχής φύλου, στο οποίο η Μπάτλερ ενδιαφέρεται για την ανατροπή που μπορούν να παράγουν μη «κανονικές», μη πολιτισμικά κυρωμένες πράξεις. Υιοθετώντας από τον Φουκώ τη θέση ότι η υποκειμενικότητα παράγεται λογοθετικά και ότι αυτό δεν προϋποθέτει την έννοια ενός προϋπάρχοντος υποκειμένου πάνω στο οποίο δρα η εξουσία και ο λόγος, ασχολείται με τη λογοθετικά διαμορφωμένη έμφυλη υποκειμενικότητα. Στην Ιστορία της σεξουαλικότητας, ο Φουκώ είχε διατυπώσει με σαφήνεια την άποψη ότι «το σώμα δεν είναι "έμφυλο" κατά μία ουσιαστική έννοια πριν από τον καθορισμό του μέσα σ' έναν λόγο μέσω του οποίου επενδύεται με μια "ιδέα" φυσικού ή θεμελιώδους φύλου», ενώ η σεξουαλικότητα ως «ιστορικά συγκεκριμένη οργάνωση της εξουσίας, του λόγου, των σωμάτων και των αισθημάτων (...) παράγει το φύλο ως "τεχνητή" έννοια». Όπως επισημαίνει η Μπάτλερ, η κατηγορία του φύλου για τον Φουκώ είναι ρυθμιστική και «όποια ανάλυση προϋποθέτει άκριτα αυτή την κατηγορία επεκτείνει και νομιμοποιεί περαιτέρω τη ρυθμιστική αυτή στρατηγική ως καθεστώς εξουσίας/γνώσης». Παρόλο που η ίδια αποδέχεται πρόθυμα τη θέση του Φουκώ ότι η κατηγορία του φύλου κατασκευάζεται στην υπηρεσία ενός συστήματος ρυθμιστικής ή αναπαραγωγικής σεξουαλικότητας είναι, ωστόσο, πολύ περισσότερο επιφυλακτική απέναντι στην άποψη που εκείνος διατυπώνει στην εισαγωγή της έκδοσης των ημερολογίων της/του Herculine, μιας/ενός γαλλίδας/γάλλου ερμαφρόδιτης/ου τον 18ο αι., σχετικά με τη χειραφετητική λειτουργία ενός σώματος ερμαφρόδιτου ή αμφίσημου, ως να υπήρχε μια «προ του νόμου» σεξουαλικότητα, που περιμένει να ελευθερωθεί από το φύλο.

Το ερώτημα που θα απασχολήσει την Μπάτλερ είναι, «αν η κατηγορία του φύλου ανήκει σε ένα σύστημα υποχρεωτικής ετεροφυλοφιλίας, το οποίο λειτουργεί φανερά μέσω ενός συστήματος υποχρεωτικής σεξουαλικής αναπαραγωγής», ποιες δυνατότητες ανατροπής ανοίγονται εντός συγκεκριμένων λογοθετικών πλαισίων. Το ενδιαφέρον της τώρα στρέφεται στην γκέι και λεσβιακή σεξουαλικότητα και επιθυμία, για να δείξει ότι η αναπαραγωγική ετεροσεξουαλικότητα αποτελεί κανονιστικό ιδεώδες και μυθοπλασία. Στη διερεύνηση αυτή συναντά το έργο της Βιτίγκ, σύμφωνα με την οποία το βιολογικό φύλο είναι μια πολιτική κατηγορία που υπηρετεί τους στόχους της αναπαραγωγικής σεξουαλικότητας. Η θέση αυτή βρίσκει σύμφωνη την Μπάτλερ. Διαφωνεί, ωστόσο, με την έμφαση της Βιτίγκ σε έμφυλες πρακτικές και θεσμούς, όπως η πατριαρχική οικογένεια, ως το υλικό υπόστρωμα της ετεροσεξιστικής καταπίεσης, ή με την άποψή της για τη γλώσσα ως εξωτερική υλικότητα, απλό εργαλείο έκφρασης της καταπίεσης. Για την Μπάτλερ, σημείο εστίασης είναι η παραγωγή του ίδιου του νοήματος, μέσα από συγκεκριμένες γλωσσικές πρακτικές και διά μέσου αυτών. Από εδώ προκύπτει το ενδιαφέρον της «για την υλικότητα των σημείων και τη σημασιοδότηση, και την ετεροσεξουαλικότητα ως ένα ρυθμιστικό ιδεώδες και εννοιολογικό (επιστημολογικό και οντολογικό) καθεστώς». Διαφωνεί, επίσης, με την άλλη σημαντική θέση της Βιτίγκ, ότι, δηλαδή, αν μια γυναίκα υπάρχει μόνο ως όρος που εμπεδώνει μια δυαδική και αντιθετική σχέση με έναν άνδρα, τότε μια λεσβία δεν είναι ούτε γυναίκα ούτε άνδρας, ότι, δηλαδή, μια λεσβία δεν έχει φύλο. Η Μπάτλερ θεωρεί ότι η ριζική διάζευξη ετεροφυλοφιλίας-ομοφυλοφιλίας δεν αληθεύει και ότι η γκέι και λεσβιακή σεξουαλικότητα δεν είναι «έξω» από την ετεροσεξουαλικότητα ή απελευθερωμένη από τους ετεροσεξουαλικούς κανόνες. Όπως θα τονίσει, «ο λεσβιασμός που αυτοπροσδιορίζεται ως ριζικά αποκλειόμενος από την ετεροφυλοφιλία στερεί από τον εαυτό του την ικανότητα να ανασημασιοδοτεί τις ίδιες τις ετεροφυλοφιλικές κατασκευές από τις οποίες εν μέρει, και αναπόφευκτα, συγκροτείται».

Τα συμφέροντα της ετεροφυλοφιλικής κατασκευής και ρύθμισης της σεξουαλικότητας εντός της αναπαραγωγικής επικράτειας υπηρετούνται μέσω μιας πειθαρχικής παραγωγής του φύλου που υλοποιεί την ψευδή σταθεροποίησή του. Μέσω επαναλαμβανόμενων πράξεων, χειρονομιών και επιθυμίας δημιουργείται η εντύπωση μιας ψευδούς συνοχής, ενός εσωτερικού πυρήνα ή ουσίας που συγκαλύπτει τις ασυνέχειες του φύλου σε πλήθος ετεροφυλοφιλικά, αμφιφυλοφιλικά ή ομοφυλοφιλικά συμφραζόμενα. Οι κινήσεις αυτές είναι επιτελεοτικές, στο βαθμό που η ταυτότητα ή η ουσία που εκφράζουν δεν είναι παρά κατασκευασμένη επινόηση, που παράγεται και διατηρείται με λογοθετικά μέσα και μέσω συγκεκριμένων σημασιοδοτήσεων του σώματος. Η παράσταση του φύλου όμως, όπως άλλωστε και οι άλλες τελετουργικές δραματοποιήσεις, απαιτεί μια επαναλαμβανόμενη επιτέλεση, κι έτσι το φύλο στην ανάλυση της Μπάτλερ γίνεται αντιληπτό ως μια ταυτότητα «που συγκροτείται επισφαλώς στο χρόνο» και θεσπίζεται «μέσω μιας στιλιζαρισμένης επανάληψης πράξεων». Δεν είναι όλες οι επαναλήψεις πετυχημένες. Ως επαναλαμβανόμενη επιτελεοτική πρακτική «η εντολή να είσαι ένα δεδομένο φύλο παράγει αναγκαστικές αποτυχίες» και αφήνει το περιθώριο έμφυλων ανατροπών.

Πηγή: Butler, J. (2009). Αναταραχή φύλλου. Αλεξανδρεια. Το κειμένο από την εισαγωγή της Βενετίας Καντσά με τίτλο, Οικείες έννοιες σε ανοίκειους συνδυασμούς: Ο φεμινισμός, το φύλο, η σεξουαλικότητα και το ανατρεπτικό γέλιο, και συγκεκριμένα το 3ο μέρος (σελ. xiii-xvi) της εισαγωγής με τίτλο τον τίτλο της ανάρτησής μας σε δύο συνέχειες.