Τὸ χειρόγραφο γιὰ τὸ ὁποῖο θὰ σᾶς μιλήσω τώρα ἀμέσως εἶναι στὴν κατοχὴ τοῦ ἐγκρίτου Σκιαθίτη κ. Νίκου Ἐπιφανειάδη, ἀπογόνου τοῦ Γέροντα Διονυσίου. Στὸν ὁμιλοῦντα παρεδόθη ἀντίγραφο πρὸς μελέτη. Σὲ ἐπιστολή του ὁ κ. Νῖκος Ἐπιφανειάδης μοῦ γράφει, ὅτι ὁ μακαρίτης θεῖος του Θωμᾶς Ἐπιφανειάδης τοῦ εἶχε πεῖ, ὅτι τὸ χειρόγραφο ἦταν τοῦ Διονυσίου. Αὐτὸ ὅμως δὲν εἶναι τὸ μόνο τεκμήριο γιὰ τὴν αὐθεντικότητα τοῦ χειρογράφου, διότι καὶ ἡ γραφή του εἶναι ἴδια μὲ ἄλλα χειρόγραφα κείμενα, τὰ ὁποῖα γνωρίζουμε, ὅτι ἐγράφησαν διὰ χειρὸς Ἐκείνου. Παρόλα αὐτὰ δὲν θὰ ἀρνηθῶ κάποιο προβληματάκι στὸ βάθος. Ἀλλὰ ἂς προχωρήσουμε.
Γιὰ νὰ βγάλω ἀπὸ τὴν ἀγωνία τους Σκιαθίτες πρέπει νὰ πῶ ἀπὸ τώρα ὅτι δὲν ἄφορα στὴ Σκιάθο. Εἶναι ἕνα περίεργο ὄντως χειρόγραφο. Ἂς τοῦ ρίξουμε μιὰ πρώτη ματιά:
Πρόκειται γιὰ ἕνα πανόδετο τετράδιο.
Εἶναι ἄτιτλο παρ' ὅτι, ὅπως θὰ δοῦμε, τὸ ποικίλο περιεχόμενό του ἔχει μιὰ ἑνότητα, τὴν ἐσωτερικὴ κυρίως ζωὴ τοῦ σχολείου κατὰ τὴν ὀθωνικὴ περίοδο.
Τὸ σχῆμα του εἶναι 21,5×6,3 καὶ οἱ σελίδες τοῦ 109 χωρὶς ἀρίθμηση. Γενικὰ εἶναι σὲ καλὴ κατάσταση καὶ ἐν πολλοῖς εὐανάγνωστο.
Περιέχει 31 λόγους καὶ λογίδρια, τὰ ὁποῖα ἐκφωνήθηκαν κατὰ τὴν ἔναρξη ἢ τὸ πέρας τῶν μαθημάτων σὲ διάφορα σχολεῖα τοῦ κράτους, χωρὶς νὰ ἀναφέρεται συχνὰ σὲ ποιά καὶ ἀπὸ ποιούς.
Περιέχει καὶ ἄλλα τινὰ πράγματα. Θὰ τὰ δοῦμε.
Τὸ χειρόγραφο καλύπτει μιὰ χρονικὴ περίοδο ἀπὸ τὸ 1836 ὡς τὸ 1861, τέταρτον αἰῶνος δηλ., καθόλου μικρή.
Ἂς μποῦμε στὰ καθέκαστα:
Ἀρχίζει μὲ ἕνα «Ἐγκώμιον ἐκφωνηθὲν εἰς τὴν ἔορτήν της αὐτου Μεγαλειότητος τοῦ βασιλέως Ὄθωνος» μὲ τόπο ἐκφωνήσεως τὴν Σίφνο -«ἐν Σίφνῳ τὴν 25 Ἴανουαρίού 1836». Μαρτυρία γιὰ παραμονὴ στὴ Σίφνο τοῦ Γέροντα δὲν ἔχουμε. Κανονικά, ἂν τελικὰ τὸ χειρόγραφο ἀνήκει στὸν Διονύσιο, τὸ ἐγκώμιο, ποὺ στὸ χειρόγραφο καταλαμβάνει μόλις l½ σελίδα, εἶναι δικό του. Καὶ μᾶλλον αὐτὸ φαίνεται νὰ εἶναι τὸ σωστό, διότι καὶ τὸ ἑπόμενο λογίδριο ἔχει τὴν ἐπικεφαλίδα «ἐκφωνηθὲν μὲν ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ, συντεθὲν δὲ ὑπὸ τοῦ Ν. Σπεράντζα, εἰς τὴν κηδείαν τοῦ αἰδεσιμωτάτου Νικολάου», χωρὶς νὰ ἀναφέρεται ποὺ ἐκφωνήθηκε, ὑποθέτουμε δὲ στὴν Σίφνο. Ἀλλὰ καὶ τὸ τρίτο ἐκφωνήθηκε «ὑπό του αὐτου εἰς τὴν κηδείαν τοῦ λειψάνου τοῦ Ἀντωνίου Καμπάνη ἐν Σίφνῳ την», χωρὶς ἡμερομηνία καὶ χρονολογία. «Ὑπό του αὐτου» εἶναι καὶ τὸ τέταρτο (8, περίπου, σελίδες στὸ χειρόγραφο) καὶ εἶναι λόγος «τὴ Ἁγία καὶ Μεγάλη Παρασκευή», χωρὶς τόπο ἐκφωνήσεως - μᾶλλον καὶ αὐτὸ στὴν Σίφνο. Ἀπὸ αὐτὰ καὶ ἀπὸ ἄλλα ποὺ προκύπτουν ἀπὸ τὴ μελέτη τοῦ χειρογράφου, τὴν ὁποία δὲν μπορῶ νὰ πῶ ὅτι ἔκαμα ἐξαντλητικά, γιατί δὲν εἶχα τὸ χρόνο, ἔχω τὴ γνώμη, ὅτι θὰ πρέπει νὰ ἀναθεωρηθοῦν κάποια στοιχεῖα τοῦ βίου τοῦ Διονυσίου. Ἰδιαίτερα τῶν τόπων ποὺ πῆγε κα δίδαξε ἢ μόνασε.
Οἱ λόγοι ποὺ μνημονεύσαμε καὶ κυρίως αὐτὸς στὴ Μεγάλη Παρασκευή, εἶναι ἀξιόλογοι καὶ ἀπὸ τὴν ἄποψη τῆς παραδόσεως τῆς ἐκκλησιαστικῆς ρητορικῆς τῆς τουρκοκρατίας, τὴν ὁποία φαίνεται νὰ συνεχίζουν. Προδίδουν ὄντως ἐπιρροὲς Μηνιάτη καὶ Θεοτόκη.
Στὴ συνέχεια ἀρχίζουν κάποια προβλήματα. Μέσα σὲ παρένθεση γράφεται «(ὑπὸ Θεοφίλου Καΐρου)» καὶ ἀκολουθεῖ κείμενο 5½ σελ. στὸ χειρόγραφο. Δὲν ἔχουμε καμμιὰν ἄλλη ἔνδειξη, οὔτε πού, οὔτε γιατί ἐκφωνήθηκε, οὔτε πότε. Ἀρχίζει: «Τῆς ἀληθοῦς, ὦ φίλοι καὶ ἀδελφοί, τῆς μὴ ψυχομένης τὸ ὄνομα τῆς ἱερᾶς καὶ θείας παιδείας, πρώτιστος καὶ κύριος σκοπὸς εἶναι καὶ πρέπει νὰ εἶναι ἡ ἀνάπτυξις, ἡ μόρφωσης καὶ βελτίωσις τῶν τοῦ ἀνθρώπου δυνάμεων... Ἔχει λοιπὸν χρέος ἡ παιδεία παραλαμβάνουσα κατὰ μέρος τὸν ἄνθρωπον νὰ τὸν μορφώνη καὶ νὰ τὸν βελτιώνη ὡς πρὸς τὸ αἰσθητικόν, νὰ τὸν ἀναπτύσση καὶ νὰ κάμνη αὐτὸν νὰ ἔχει ὄχι δύναμιν μόνον, ἀλλὰ αἴσθησιν ἀληθινὴν διακρίνουσαν τὰ ὄντα...». Ὁ λόγος, λοιπὸν περὶ παιδείας. Καὶ φαίνεται ὅτι πρόκειται γιὰ ἐναρκτήρια ὁμιλία, ἄγνωστο ποιῶν ἐκδηλώσεων, γιατί σὲ κάποιο σημεῖο λέει: «Ἄλλ' ὦ φίλοι καὶ ἀδελφοί, πρέπει νὰ σᾶς πῶ τὴν ἀλήθεια σήμερον κατὰ τὴν ὁποίαν κάμνομεν ἀρχὴν τῶν συνομιλιῶν μας...».
Ἀκολουθεῖ «Λόγος ἐκφωνηθεὶς κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς ἐνάρξεως τῶν μαθημάτων του ἐν Πόρῳ Ἕλλην. Σχολείου ὑπὸ Θ. Γαϊτάνου». (Τὴν 28η Μάρτ. 1843) καὶ «Λόγος ὡς ἀπὸ μέρους τῶν μαθητῶν πρὸς τὸν διδάσκαλον Θ. Καΐρην· ἐκφωνηθεῖς ὑπὸ Κωνσταντίνου Ξένου τὴν 22 Μαρτίου 1839».
Ὑπάρχει σχέση μεταξύ του Καΐρη καὶ τοῦ Γέροντα Διονυσίου, ὁ ὁποῖος φαίνεται νὰ ἐκδήλωσε αἰσθήματα συμπαραστάσεως στὴ γνωστὴ περιπέτεια τοῦ πρώτου ὄχι πιστεύουμε ἐπειδὴ συμφωνοῦσε μὲ τὶς γνωστὲς καινοτομίες στὴ διδασκαλία του, ἀλλὰ θὰ θεώρησε, προφανῶς, ὑπερβολικὰ τὰ μέτρα τῆς δίωξής του, ἀντιχριστιανικά, θὰ ἔλεγα. Τὸ θέμα πάντως καὶ μάλιστα σὲ συνδυασμὸ μὲ τὸν παραπάνω λόγο, δὲν εἶναι δυνατὸ νὰ ἐρευνηθεῖ τώρα. Ἁπλῶς τὸ θίγουμε. Διότι ὁ λόγος μπορεῖ νὰ ἐκφωνήθηκε ὑπό του Κων. Ξένου -μαθητοῦ, προφανῶς, ἀφοῦ ἀπὸ μέρους ὅλων τῶν μαθητῶν ἐκφωνήθηκε, ἀλλὰ δὲν γνωρίζουμε ποὺ ἐκφωνήθηκε καὶ ἄλλα στοιχεῖα λιγώτερο ἢ περισσότερο σοβαρά, ὥστε αὐτὴ τὴ στιγμὴ νὰ δώσουμε ἀπάντηση. Πάντως ὁ λόγος ἐξαίρει τὴν προσωπικότητα τοῦ Καΐρη. Καὶ εἶναι τοῦτο ἐνδιαφέρον διότι ἡ χρονολογία (1839) συμπίπτει μὲ τὴν δίωξη τοῦ Καΐρη.
Περιέργως ἀκολουθεῖ «Λόγος τοῦ Διδασκάλου Καΐρη· ἠτοι ἔπανάληψίς των μαθημάτων εἰς τὸ τέλος τῆς περιόδου» καὶ σὲ παρένθεση (τὴ 22 Μαρτίου 1839), δηλ. τὴν ἴδια ἡμερομηνία καὶ χρονολογία καὶ πάλι ὅμως χωρὶς τόπο ἐκφωνήσεως. Νὰ ἦταν ἄραγε παρὼν ὁ Καΐρης κατὰ τὴν προηγούμενη ὁμιλία καὶ ἡ δική του ἀποτελεῖ ἀπάντηση; Διότι ἡ προηγούμενη τελειώνει ὡς ἕξης: «Ζήθι σεβαστὲ διδάσκαλε ἔτη πάμπολλα διὰ νὰ γίνης παμπόλλων ἄγαθών καὶ εἰς τὸ ἔθνος σου καὶ εἰς ὅλη τὴν ἀνθρωπότητα πρόξενος». Ὅλα αὐτὰ ὅμως θέλουν ἔρευνα. Γιὰ τοὺς μελετητές του Καΐρη πιστεύω, ὅτι οἱ λόγοι αὐτοὶ φωτίζουν ἀκόμα περισσότερο τὴν προσωπικότητά του. Ὁ λόγος του Καΐρη ἀρχίζει: «Θεός, Κόσμος, Ἄνθρωπος. Ὑπάρχει καὶ πρέπει νὰ ὑπάρχη τὸ ἀντικείμενον παντὸς ἀληθινοῦ ἀνθρώπου, παντὸς λογικοῦ ὄντος. Θεός, Κόσμος, Ἄνθρωπος, ὦ φίλοι καὶ ἀδελφοί, ὑπῆρξε τὸ ἀντικείμενον ὅλων τῶν φιλικῶν συνδιαλέξεων καὶ συνομιλιῶν μας...». Ποὺ σημαίνει ὅτι ὁ Καΐρης ἦταν μᾶλλον παρὼν καὶ ἐκφωνεῖ ἕναν ἀκόμα λόγο, ἴσως τὸν τελευταῖο στὸ Σχολεῖο ἐκεῖνο, διότι ἀπὸ τὸ κείμενο εἰκάζει κανεὶς ὅτι ἀποχωρεῖ.
Ἡ ἑπόμενη ὁμιλία γίνεται «εἰς τὴν ἔναρξιν τῶν ἐξετάσεων τοῦ Γ ἔτους τοῦ Γυμνασίου τῆς Ἑρμουπόλεως παρὰ τὸ Κυρίου Ν. Βάμβα». Ἀπὸ τὴν ὁμιλία (1½ μόλις σελίδα στὸ χειρόγραφο) διαπιστώνουμε, ὅτι ἔχει τρία χρόνια στὴ Σῦρο καὶ ὅτι πῆγε ἐκεῖ ἀπὸ τὴν Κέρκυρα. Περιέχονται ἐνδιαφέροντα στοιχεῖα γιὰ τὴν ἐκπαίδευση καὶ τὴν ἐσωτερικὴ λειτουργία τοῦ Σχολείου. Ἀκολουθοῦν διάφορες ἄλλες ὁμιλίες ὑπὸ μαθητῶν κυρίως, ἄλλων ἐπωνύμων, ἀλλὰ καὶ σημειουμένων μὲ τὰ ἀρχικὰ τοῦ ὀνόματός τους. Ἄλλες εἶναι ἀχρονολόγητες, ἄλλες ἔχουν χρονολογία καὶ δὲν ἔχουν ἡμερομηνία καὶ τόπο ἐκφωνήσεως. Πρόκειται γιὰ σχολικοὺς λόγους ποὺ ἐκφωνοῦνται μὲ τὴν εὐκαιρία διαφόρων ἐπετείων. Ὑπάρχουν τρεῖς λόγοι, ἕνας γιὰ τὸν Μέγα Βασίλειο, ἕνας γιὰ τὸν Ἰωάννη τὸν Χρυσόστομο καὶ ἕνας στοὺς Τρεὶς Ἱεράρχες. Ὑπάρχει ἀκόμα μιὰ προσφώνηση «Τῷ ὑψηλοτάτῳ καὶ Γαληνοτάτω πρίγκηπι Κυρίω Κυρίω Γρηγορίω Ποτέμκιν ἀρχιστρατήγῳ πάντων τῶν ρωσικῶν στρατευμάτων», ποὺ τὴν ὑπογράφουν «Δανιὴλ Ἱερομόναχος καὶ Γρηγόριος Ἱεροδιάκονος Θετταλοί». Ὑπάρχει ἀκόμα ἕνας ἐπικήδειος ποὺ ἐκφωνήθηκε ὑπὸ τοῦ Κωνσταντίνου Ἀσωπίου γιὰ κάποιον ἔγκριτο πολίτη, ἕνα διαλογικὸ κείμενο καὶ κάποιες προσφωνήσεις πρὸς τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη μὲ τὴν ἔνδειξη «ἐν Φαναρίῳ την ... Μαΐου 1861».
Τὸ χειρόγραφο τελειώνει μὲ ποιήματα ὡς ἑξῆς:
«Στίχοι πρὸς τὴν Α.Μ. τὸν Βασιλέα Ὄθωνα» μὲ τὴν ἔνδειξη «1837 Αὐγούστου 15 ὑπὸ Σ.Π. εἰς τὰς δημοσίους ἐξετάσεις».
Στίχοι πρὸς τὸν φιλόπατριν Κ.Ν. Χρυσόγελον ὑπὸ «Α.Ν. ἐν τῇ Ἔλλ. Σχολὴ Σίφνου».
«Ἆσμα ἀδόμενον ἐν τῷ ἑλληνικω της Χάλκης Φροντιστηρίω» ὑπὸ Ἀβραμίου Ὀμηρόλη (;).
-«Εἰς τὸ νέον ἔτος» ὑπὸ ἀνωνύμου.
«Παναγιώτου Σούτσου εἰς τὴν ἀποβιώσασαν σύζυγόν του Φλωρεντίαν» ποὺ δημοσιεύτηκε στὴν ἐφημερίδα «Ὁ Ἀστὴρ τῆς Ἀνατολῆς» ἀρ. 8.
«Εἰς τὴν Α.Μ. Ἀπτοὺλ Μετζὶτ Χὰν ὑπὸ Μ.Ε. 1846».
«Ὑπὸ Γεωργίου Ζηλήμενου (;) εἰς τὸν αὔτάδελφόν του 1853».
Κι ἄλλο ποίημα τοῦ ἴδιου, ἄτιτλο.
«Καὶ ἕνα ἀκόμα ἄτιτλο τοῦ Δημητρίου Πετζῆ ἐν Σίφνῳ 1855».
Ὅλα τὰ ποιήματα ὄζουν φαναριωτισμόν, χωρὶς πνοὴ καὶ αἴσθημα.
Πηγή: Σαρδελής, Κ. (1991). Η προδομένη Παράδοση. Οι Γραικύλοι της σήμερον (β΄τόμος). Τήνος, σελ. 83-87.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου